Dünyanın böyük şəhərlərində ənənəvi sarı-narıncı natrium lampalarının LED işıqlandırma ilə əvəzlənməsi gecələrin görünüşünü dəyişdirib. Elmi araşdırmalar xüsusilə axşam və gecə saatlarında güclü, qısa dalğalı işığın sirkad ritmə müdaxilə edə, melatonin ifrazını azalda və yuxuya getmə vaxtını gecikdirə biləcəyini göstərir.
MSNews.az xəbər verir ki, NASA astronavtı Don Pettit son 23 il ərzində Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan şəhərlərin gecə görüntülərini çəkərək bu dəyişikliyi sənədləşdirib. NASA-nın məlumatına görə, Pettit dörd kosmik uçuş həyata keçirib və ümumilikdə 590 gün orbitdə olub.
Pettit 2026-cı ilin sentyabrında paylaşdığı müqayisəli görüntülərdə şəhərlərin əvvəlki sarı-narıncı natrium işıqlandırmadan daha ağ və müxtəlif rəngli LED sistemlərinə keçdiyini göstərib. “Meteored” onun Miami, Honq-Konq, Şençjen və digər şəhərlərin onilliklər ərzində necə dəyişdiyini sənədləşdirdiyini yazır.
NASA-nın daha geniş peyk məlumatları da Yer kürəsində gecə süni işığının dəyişdiyini göstərir. “NASA Earth Observatory” 2014-2022-ci illəri əhatə edən araşdırmada qlobal gecə işıq intensivliyinin ümumilikdə 34 faiz artdığını, lakin bəzi Avropa və ABŞ bölgələrində LED texnologiyası və enerji qənaətinin əksinə, işıqlanmanı azaltdığını bildirir. Bu səbəbdən bütün LED keçidini sadəcə “işıq çirklənməsinin artması” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Sağlamlıq baxımından əsas məsələ LED texnologiyasının özü deyil, işığın intensivliyi, rəng temperaturu və günün hansı saatında qəbul edilməsidir. 2026-cı ildə dərc olunan araşdırmada soyuq ağ LED işığının isti ağ LED-lərlə müqayisədə melatoninin basdırılması potensialının daha yüksək olduğu göstərilib. Eyni zamanda, gündüz saatlarında mavi spektrli işıq normal sirkad sinxronizasiyası və oyaqlıq üçün fizioloji əhəmiyyət daşıyır.
Yeniyetmələr bu təsirlərə daha həssas qruplardan biri hesab olunur. Elmi icmallar axşam saatlarında elektron cihazlardan və ev işıqlandırmasından gələn işığın melatonin ifrazını azalda və bioloji saatı gecikdirə bildiyini göstərir. “PubMed”də dərc edilən araşdırma yeniyetməlik dövründə fizioloji olaraq gecikməyə meylli olan yuxu ritminin axşam işığı ilə daha da pozula biləcəyini qeyd edir.
Gecə işığı ilə psixi sağlamlıq arasında da əlaqələr aşkarlanıb. 560 mindən çox iştirakçını əhatə edən sistematik icmal və meta-analiz həm açıq, həm də qapalı məkanlarda gecə süni işığına daha yüksək məruz qalmanın depressiya riski ilə əlaqəli olduğunu göstərib. Bununla belə, tədqiqatçılar bu nəticələrin birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmədiyini və əlavə perspektiv tədqiqatlara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.
Bipolyar pozuntu ilə bağlı “mavi işıq maniakal epizod yaradır” iddiası isə hazırkı elmi məlumatlardan daha qətidir. Sirkad ritmin pozulmasının mania ilə əlaqəli olduğu bilinsə də, 2026-cı ildə 42 xəstə üzərində aparılmış randomizə edilmiş klinik sınaqda axşam saatlarında mavi işığı bloklayan eynəklər adi rəngli eynəklərlə müqayisədə mani simptomlarını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmayıb. Buna görə mavi işığın birbaşa kəskin mania yaratdığı barədə qəti nəticə çıxarmaq olmaz.
Qadınların reproduktiv sağlamlığı ilə bağlı da araşdırmalar aparılır. 2026-cı ildə dərc olunan elmi icmal gecə süni işığının sirkad sistem və hormonal mexanizmlər vasitəsilə menstrual sağlamlığa təsir göstərə biləcəyini bildirir. Lakin müəlliflər mövcud sübutların hələ məhdud olduğunu vurğulayırlar. Buna görə “telefon və kompüter ekranlarının mavi işığı menstrual tsikli pozur” ifadəsini artıq sübut olunmuş fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Alimlərin hazırkı nəticələri göstərir ki, sağlam yuxu üçün əsas risk gecə saatlarında həddindən artıq və parlaq süni işığa məruz qalmaqdır. Xüsusilə yatmazdan əvvəl yüksək intensivlikli və soyuq rəng temperaturuna malik işığın azaldılması, daha isti və zəif işıqlandırmadan istifadə edilməsi sirkad ritmin qorunması baxımından daha məqsədəuyğun hesab olunur.
