Ayda və digər səma cisimlərində “torpaq sahələri” satan “Lunar Embassy” ABŞ Prezidenti Donald Trampın “Ay bizimdir” paylaşımına münasibət bildirərək heç bir dövlətin Yer peyki üzərində suverenlik və mülkiyyət iddiası irəli sürə bilməyəcəyini açıqlayıb. Bununla belə, təşkilat özünün Ay sahələrini satmaq hüququnu əsaslandırmaq üçün mübahisəli “fiziki şəxslər üçün hüquqi boşluq” arqumentini yenidən gündəmə gətirib.
MSNews.az xəbər verir ki, Tramp sentyabrın 6-da “Truth Social” hesabında Ay səthinin fotosunu, ABŞ bayrağını və “The Moon Is Ours” — “Ay bizimdir” sözlərini əks etdirən şəkil paylaşıb. Prezident həmin posta əlavə hüquqi izah verməyib. Onun Ayı ABŞ ərazisi elan edən sərəncam imzaladığı barədə sonradan yayılan ayrıca paylaşım isə fakt-yoxlamaçılar tərəfindən satira kimi müəyyənləşdirilib.
“Lunar Embassy”nin mətbuat xidməti “TASS”-a verdiyi şərhdə 1967-ci il Kosmos haqqında Müqaviləyə istinad edərək ABŞ və başqa dövlətlərin Aya sahib çıxa bilməyəcəyini bildirib. Açıqlamanı dərc edən “Scientica” təşkilatın mövqeyini belə çatdırır: dövlətlər müqavilə ilə səma cisimləri üzərində suverenlik və milli mənimsəmə hüququndan imtina ediblər.
Bu hissə beynəlxalq hüququn mətninə uyğundur. BMT-nin Kosmik Məsələlər üzrə İdarəsi tərəfindən dərc olunan müqavilənin II maddəsində açıq şəkildə göstərilir ki, kosmik məkan, Ay və digər səma cisimləri suverenlik iddiası, istifadə, işğal və ya hər hansı başqa üsulla milli mənimsəmənin predmeti ola bilməz. ABŞ da müqavilənin tərəfidir.
Lakin “Lunar Embassy” bunun ardınca daha mübahisəli arqument irəli sürür. Şirkət bildirir ki, müqavilənin II maddəsində fiziki şəxslərin ayrıca adı çəkilmədiyinə görə, onların mülkiyyət iddiası irəli sürməsinə açıq qadağa yoxdur:
“Sənəddə fiziki şəxslər üçün məhdudiyyətlər barədə heç nə deyilmir.”
Şirkətin təsisçisi Dennis Houp məhz bu şərhə əsaslanaraq 1980-ci ildə Ay, Mars, Venera və digər səma cisimlərinə şəxsi mülkiyyət iddiası irəli sürdüyünü bildirir. “Lunar Embassy”nin öz rəsmi saytında onun BMT-yə, ABŞ və SSRİ-yə iddiası barədə bildiriş göndərdiyi, cavab almamasını isə iddianın qüvvədə qalması kimi şərh etdiyi yazılır.
Ancaq bu arqument beynəlxalq hüquqda ümumi qəbul olunmuş mövqe deyil. Müqavilənin VI maddəsinə əsasən, dövlətlər təkcə dövlət qurumlarının deyil, həm də öz yurisdiksiyalarındakı qeyri-hökumət subyektlərinin kosmik fəaliyyətinə görə beynəlxalq məsuliyyət daşıyırlar. Özəl kosmik fəaliyyət dövlət tərəfindən icazələndirilməli və daimi nəzarətdə saxlanılmalıdır. ABŞ hökuməti də bu öhdəliyi eyni şəkildə şərh edir.
BMT çərçivəsində hazırlanmış kosmik hüquq materiallarında isə şəxsi Ay torpağı iddialarının dövlət tərəfindən tanınmasının II maddədəki milli mənimsəmə qadağasını faktiki olaraq dolanmaq anlamına gələ biləcəyi qeyd olunur. Belə “torpaq reyestrlərinin” kosmik ərazi üzərində hüquqi mülkiyyət yaratmadığı vurğulanır.
Kosmik hüquq üzrə ekspertlər də Dennis Houpun yanaşmasına şübhə ilə yanaşırlar. Hətta “Lunar Embassy”nin öz saytında sitat gətirilən hüquq professoru Ram Cakhu şirkətin iddia etdiyi “boşluğu” qəbul etmədiyini və fərdi şəxslərin hüquqlarının dövlətlərin beynəlxalq öhdəliklərini üstələyə bilməyəcəyini bildirib.
Digər bir dəqiqləşdirmə müqavilənin əhatə dairəsi ilə bağlıdır. “Lunar Embassy” onu “dünyanın demək olar ki, bütün ölkələrinin” ratifikasiya etdiyini söyləsə də, bu ifadə şişirdilmişdir. 2026-cı ildə Kosmos haqqında Müqavilənin təxminən 118 dövlət tərəfi var. Bununla belə, ABŞ, Rusiya və Çin də daxil olmaqla əsas kosmik dövlətlərin hamısı müqaviləyə qoşulub.
