İslamdan əvvəlki Ərəbistanın dini mənzərəsi təkallahlı ənənələrdən, qəbilə kultlarından və müxtəlif yerli ilahi fiqurlardan ibarət mürəkkəb sistem idi. Bu sistemdə ən çox müzakirə olunan qadın ilahələrdən üçü əl-Lat, əl-Uzza və Mənat hesab olunur.
Bu üç ad “Qurani-Kərim”də də çəkilir. “ən-Nəcm” surəsinin 19-20-ci ayələrində “Lat və Uzza”dan, ardınca isə “üçüncü olan Mənat”dan bəhs edilir.
﷽
Lat və Uzzanı gördünüzmü?
﷽
Bəs digər üçüncüsü olan Mənatı?!
Eyni surənin 23-cü ayəsində isə bu varlıqların ilahi əsasının olmadığı vurğulanır və onların insanların və atalarının adlandırdığı bütlər olduğu bildirilir.
﷽
Onlar yalnız sizin və atalarınızın ad qoyduqları şeylərdir. Allah onlar haqqında heç bir dəlil nazil etməmişdir. Rəbbi tərəfindən onlara doğru yolu göstərən rəhbər gəldiyi halda onlar yalnız zənnə və nəfslərinin arzularına uyurlar.
“Encyclopaedia Britannica”nın məlumatına görə, əl-Lat Şimali Ərəbistanın İslamdan əvvəlki dövrə aid tanrıçalarından biri idi və Taif yaxınlığında ona həsr edilmiş müqəddəs daşla bağlı kult mövcud olub. “Britannica” həmçinin Mənatı “tale”, əl-Uzzanı isə “güclü” mənası ilə əlaqələndirir və bu iki tanrıçanın əl-Latla birlikdə Quranda xatırlandığını qeyd edir.
Əl-Uzza adı ərəb dilində “qüdrətli”, “güclü” mənaları ilə izah edilir. “Ancient Arabia” layihəsinin məlumatına görə, əl-Uzza İslamdan əvvəl Şimali və Cənubi Ərəbistanda sitayiş olunan tanrıça idi və əl-Lat, Mənatla birlikdə sonrakı ənənələrdə “Allahın qızları” anlayışı ilə əlaqələndirilən üç fiqurdan biri kimi təqdim olunurdu. Bununla belə, bu ifadə dini-tarixi mənbələrdə mübahisəli mövzudur və müasir araşdırmalarda həmin identifikasiyanın bütün erkən mənbələr üçün eyni dərəcədə keçərli olmadığı vurğulanır.
Əl-Lat isə antik mənbələrdə daha qədim izlərə malikdir. Yunan tarixçisi Herodot ərəblərin “Alilat” adlandırdığı ilahi fiquru qeyd edir və onu yunanların Urania/Afrodita anlayışı ilə müqayisə edir. “ToposText”də Herodotun “Tarix” əsərinin III kitabında ərəblərin Uranianı “Alilat” adlandırdığı göstərilir. Bu, əl-Lat kultunun İslamdan əvvəlki dövrdə daha geniş regionda tanındığını göstərən mühüm qədim istinadlardan biri sayılır.
Mənat isə daha çox tale, qismət və ölüm anlayışları ilə əlaqələndirilir. “Britannica” onun adını “Fate” — “tale” mənası ilə təqdim edir və əl-Lat, əl-Uzza ilə birlikdə Quranda xatırlandığını qeyd edir. Bəzi tədqiqatlarda Mənatın bu üçlük içində ən qədim kultlardan birinə sahib olduğu bildirilir, lakin bu mövzu hələ də tarixçilər və dinşünaslar arasında araşdırma predmetidir.
Bu üç tanrıça bəzən ümumi bir triada kimi təqdim olunur. Onların kultları təkcə Məkkə və Hicazla məhdudlaşmayıb, Nəbatilər, Palmira və Şimali Ərəbistanın müxtəlif bölgələrində fərqli formalarda iz buraxıb. Əl-Lat bəzi bölgələrdə Afina və Minerva ilə, əl-Uzza səma və güc simvolları ilə, Mənat isə tale və qismət anlayışı ilə əlaqələndirilib.
Mövzu ilə bağlı diqqət tələb edən məqamlardan biri də “manat” sözünün mənşəyidir. Bəzi populyar yazılarda Azərbaycanın pul vahidi olan “manat”ın adının qədim Mənat tanrıçası ilə bağlı ola biləcəyi ehtimal edilir. Lakin geniş yayılmış etimoloji izaha görə, “manat” sözü rus dilindəki “монета” — “sikkə” sözündən, daha dərin kökdə isə latın “moneta” sözündən gəlir. “Remitly” də Azərbaycan manatının adının rusca “moneta” sözündən yarandığını yazır. Buna görə də Mənat tanrıçası ilə Azərbaycan manatının adı arasında əlaqə iddiası elmi baxımdan təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim olunmamalıdır.
Tarixçilər üçün əl-Lat, əl-Uzza və Mənat yalnız dini obrazlar deyil, həm də İslamdan əvvəlki Ərəbistanın sosial, mədəni və qəbiləvi dünyasını anlamaq üçün vacib açarlardır. Onların adlarının Quranda çəkilməsi isə bu kultların Məhəmməd peyğəmbərin dövründə tanınan və mübahisə mövzusu olan inanclar sırasında yer aldığını göstərir.
