Məktəblərdə qədim yunan riyaziyyatçısı Pifaqorun adı ilə öyrədilən məşhur teoremin prinsiplərindən onun doğulmasından 1000 ildən çox əvvəl istifadə edildiyi məlum olub. Təxminən 3700 il yaşı olan Babil gil lövhəsi qədim Mesopotamiya sakinlərinin düzbucaqlı üçbucaqların riyazi xüsusiyyətlərini bildiyini və bu bilikləri torpaq sahələrinin ölçülməsində tətbiq etdiyini göstərir.
MSNews.az xəbər verir ki, söhbət 1894-cü ildə indiki İraq ərazisində aşkar edilmiş və e.ə. 1900–1600-cü illərə aid edilən Si.427 adlı gil lövhədən gedir.
Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels Universitetinin (UNSW) riyaziyyatçısı Daniel Mensfild 2021-ci ildə apardığı araşdırma nəticəsində bu tarixi artefaktın riyazi əhəmiyyətini üzə çıxarıb. Araşdırmanın nəticələri “Foundations of Science” elmi jurnalında təqdim edilib.
Bu gün Pifaqor teoremi aşağıdakı düsturla ifadə edilir:
Düstura əsasən, düzbucaqlı üçbucaqda iki katetin kvadratları cəmi hipotenuzun kvadratına bərabərdir.
Mensfildin araşdırmasına görə, qədim Babil torpaqölçənləri bu riyazi əlaqədən istifadə edərək torpaq sahələrinin sərhədlərini dəqiq müəyyənləşdirir və düz bucaqlar yaradırdılar.
Məsələn, tərəflərinin uzunluğu 3, 4 və 5 vahid olan üçbucaq dəqiq 90 dərəcəlik bucaq əmələ gətirir.
Si.427 lövhəsində də bu cür riyazi əlaqələrdən istifadə olunduğuna dair sübutlar müəyyən edilib.
Gil lövhə XIX əsrin sonlarında aşkar edilsə də, onun əsl əhəmiyyəti uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb.
Bir əsrdən artıq müddətdə İstanbul Arxeologiya Muzeyində saxlanılan artefakt Daniel Mensfildin araşdırması sayəsində yenidən elmi maraq doğurub.
Alimin qənaətinə görə, lövhə qədim dünyada tətbiqi həndəsənin məlum olan ən qədim nümunələrindən biridir.
Si.427-də torpaq sahəsinin bölünməsinə dair həm hüquqi, həm də həndəsi məlumatlar əks olunub.
Qədim babillilər müasir dövrdə istifadə etdiyimiz onluq say sistemindən fərqli olaraq, 60-lıq say sistemindən istifadə edirdilər.
Alimlərin diqqətini çəkən başqa bir tarixi artefakt isə Plimpton 322 adlı Babil lövhəsidir.
Təxminən eyni dövrə aid edilən bu lövhədə düzbucaqlı üçbucaqların tərəfləri arasında riyazi əlaqələri əks etdirən ədədlər mövcuddur.
Mensfildin fikrincə, hər iki lövhə qədim babillilərin həndəsəyə dair inkişaf etmiş biliklərə malik olduğunu göstərir.
Bununla belə, bu tapıntılar babillilərin Pifaqor teoreminin ümumi riyazi isbatını bildiyini qəti şəkildə sübut etmir.
Pifaqorun özünün də sonradan onun adı ilə məşhurlaşan teoremi şəxsən kəşf edib-etmədiyi tarixçilər arasında müzakirə mövzusu olaraq qalır.
Bu arxeoloji tapıntılar riyazi biliklərin təkcə Qədim Yunanıstanda deyil, ondan xeyli əvvəl Mesopotamiyada da inkişaf etdiyini nümayiş etdirir.
