ABŞ və İsrailin hərbi zərbələri İranın sənaye və hərbi infrastrukturuna ciddi ziyan vurub, milli valyutanın dəyərsizləşməsini və ölkədə məşğulluq böhranını sürətləndirib. Bununla belə, iqtisadi təzyiq Tehranın siyasi və hərbi mövqeyində gözlənilən geri çəkilməyə səbəb olmayıb.
MSNews.az xəbər verir ki, bu barədə “Baku Network” tərəfindən yayımlanan analitik məqalədə bildirilib.
Məqalədə qeyd olunur ki, İran iqtisadi göstəricilər baxımından müharibəni uduzsa da, siyasi baxımdan hələ məğlub olmayıb. Tehran nüvə və raket proqramlarından imtina etməyib, regiondakı müttəfiq silahlı qruplaşmalarla əlaqələrini kəsməyib və Hörmüz boğazı üzərində təsir imkanlarını qorumağa çalışır.
Analizin müəllifi hesab edir ki, iqtisadi müharibə zavodların dağıdılması, istehsalın dayanması, iş yerlərinin itirilməsi, gəlirlərin azalması və qiymətlərin yüksəlməsi kimi ölçülə bilən sahələrdə nəticə verir. Lakin bu təzyiq İran hakimiyyətinin strateji davranışını dəyişdirmək məqsədinə hələ çatmayıb.
İran iqtisadiyyatını ağır daralma gözləyir
Beynəlxalq Valyuta Fondunun son proqnozuna əsasən, İranın real ümumi daxili məhsulu 2026-cı ildə 5,4 faiz azala, istehlak qiymətlərinin artımı isə 68,9 faizə çata bilər.
Dünya Bankının məlumatında 2026-cı ilin fevralında İranda ümumi inflyasiyanın illik 62,2 faizə, ərzaq inflyasiyasının isə rekord 99 faizə yüksəldiyi bildirilir. Hökumət qiymət artımının təsirini azaltmaq üçün təxminən 80 milyon vətəndaşa adambaşına 10 milyon riallıq elektron kupon proqramı elan edib.
“Baku Network” İran rəsmilərinin hesablamalarına istinadən müharibə nəticəsində bir milyondan çox iş yerinin birbaşa itirildiyini, daha iki milyon nəfərin isə tam məşğulluq imkanından məhrum olduğunu yazır. Bununla belə, bu rəqəmlərin hamısı müstəqil mənbələr tərəfindən ayrıca təsdiqlənməyib.
Dağıntılar SEPAH-a yeni imkanlar yarada bilər
Analizdə iqtisadi dağıntıların paradoksal şəkildə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun – SEPAH-ın ölkə daxilindəki mövqelərini gücləndirə biləcəyi vurğulanır.
İranda iri tikinti, enerji, telekommunikasiya, nəqliyyat və logistika layihələrinin əhəmiyyətli hissəsi uzun illərdir SEPAH-la əlaqəli şirkətlər vasitəsilə həyata keçirilir. Buna görə dağıdılmış infrastrukturun bərpası üçün ayrılacaq dövlət müqavilələri, xarici valyuta, idxal lisenziyaları və satınalma kanallarının yenidən həmin strukturların nəzarətinə keçməsi ehtimal olunur.
Məqalənin müəllifinə görə, sanksiyalar və blokada ölkəni bütövlükdə yoxsullaşdırsa da, qanunsuz ticarət, qaçaqmalçılıq və alternativ maliyyə kanallarına nəzarət edən təhlükəsizlik elitasının ümumi iqtisadiyyatdakı payını artıra bilər.
Bu halda İran dövləti mütləq göstəricilərdə zəifləsə də, SEPAH cəmiyyət və özəl sektor qarşısında daha güclü mövqeyə sahib ola bilər.
İqtisadi böhran niyə hakimiyyət dəyişikliyi yaratmır?
“Baku Network” qeyd edir ki, yoxsulluq, inflyasiya və narazılıq avtomatik şəkildə hakimiyyət dəyişikliyinə gətirib çıxarmır. Bunun üçün təşkilatlanmış müxalifət, siyasi alternativ, hakim elita daxilində parçalanma və təhlükəsizlik qüvvələrinin bir hissəsinin hökumətdən üz döndərməsi tələb olunur.
İran müxalifətinin müxtəlif siyasi və etnik qruplar arasında parçalanmış qalması, SEPAH, polis və kəşfiyyat strukturlarının isə vahid komandanlığı qoruması mümkün hakimiyyət dəyişikliyinin qarşısındakı əsas maneələr kimi göstərilir.
Xarici hücumların daxili etirazlara təsiri də birmənalı deyil. Məqalədə bildirilir ki, hakimiyyəti tənqid edən iranlıların bir hissəsi belə xarici dövlətlərin ölkəyə endirdiyi zərbələri dəstəkləmək istəmir. Tehran isə müharibədən istifadə edərək daxili narazılığı “xarici sui-qəsdin” bir hissəsi kimi təqdim etmək imkanı qazanır.
Hörmüz boğazı qlobal təzyiq vasitəsinə çevrilir
Analizdə İranın əsas strateji üstünlüyünün zənginləşdirilmiş urandan daha çox coğrafi mövqeyi olduğu bildirilir.
Müharibədən əvvəl dünya üzrə daşınan neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın təxminən beşdə biri Hörmüz boğazından keçirdi.
İranın boğazı tam hərbi nəzarətdə saxlaması vacib deyil. Gəmilərə hücum təhlükəsinin yüksəlməsi, sığorta haqlarının bahalaşması, ekipajların səfərlərdən imtina etməsi və tankerlərin marşrutlarını dəyişməsi belə dünya enerji bazarında ciddi qiymət artımı yaratmaq üçün kifayət edə bilər.
Son aylarda boğazdan keçən gəmilərin sayı kəskin azalıb, mayeləşdirilmiş təbii qaz daşımaları isə uzun fasilələrlə həyata keçirilib. İyulun 30-da Qətərə məxsus bir LNG tankerinin təxminən üç həftədən sonra boğazdan çıxan ilk belə gəmi olduğu bildirilib.
“Baku Network” bunu Tehranın iqtisadi təzyiqə verdiyi cavab kimi qiymətləndirir: ABŞ və İsrail müharibənin İran üçün qiymətini artırdıqca, İran da enerji daşımalarına təhlükə yaradaraq qarşıdurmanın dünya üçün qiymətini yüksəltməyə çalışır.
Üç mümkün ssenari
Məqalədə İran üçün üç əsas ssenari göstərilir.
Birinci ssenari Tehranla Vaşinqton arasında nüvə proqramı, sanksiyaların yumşaldılması və Hörmüz boğazında gəmiçiliklə bağlı geniş razılaşmanın əldə edilməsidir.
İkinci ehtimal İranın daha da hərbiləşmiş dövlətə çevrilməsi, SEPAH-ın iqtisadiyyatın, istehsalın, logistikanın və bölgü sisteminin əsas hissəsini nəzarətə götürməsidir.
Üçüncü ssenari isə hakimiyyətin dərhal süqutu olmadan ölkənin uzunmüddətli tənəzzülə uğraması, infrastrukturun köhnəlməsi, yoxsulluğun dərinləşməsi, miqrasiyanın artması və dövlət xidmətlərinin zəifləməsidir.
Analizin əsas nəticəsinə görə, iqtisadi müharibə İrana böyük ziyan vurur, lakin dağıntıların miqyası ilə siyasi nəticə arasında birbaşa əlaqə yoxdur. Təzyiq hökuməti devirmək əvəzinə daha qapalı, hərbiləşmiş və sərt siyasi sistemin formalaşmasına şərait yarada bilər.
