İran İslam Respublikasının sabiq baş naziri, 2009-cu ilin “Yaşıl hərəkatı”nın əsas ideoloqlarından biri olan və artıq on beş ildir ev dustaqlığında saxlanılan Mirhüseyn Musəvi yenidən ölkə gündəmini silkələyən siyasi bəyanatla çıxış edib.
Musəvi ölkədə ümummilli referendumun keçirilməsinə, “xarici müdaxilə olmadan hakimiyyətin dinc yolla dəyişdirilməsinə” çağırıb və etirazçılara qarşı zorakılığın tətbiqini “xalqın əleyhinə yönəlmiş böyük xəyanət və ağır cinayət” adlandırıb.
Musəvi bildirib ki, mövcud sistem xalqın iradəsini ifadə etmək gücünü itirib və ölkəni bürüyən çoxşaxəli böhranlardan çıxış yolu yoxdur. “Xalq bu sistemi istədiyini necə deyə bilər? Bəsdir. Oyun bitdi. Bu millətin başqa çıxış yolu yoxdur – o, nəticə əldə olunana qədər yenidən ayağa qalxacaq”, – deyə o vurğulayıb. Sabiq baş nazirin sözlərinə görə, hüquq-mühafizə orqanları gec-tez xalqı repressiya etməkdən imtina edəcək və hakimiyyət silahı yerə qoyaraq kənara çəkilməlidir.
Musəvi təklif etdiyi konstitusiya referendumunun üç əsas prinsipə söykənməli olduğunu bildirib: xarici müdaxilənin olmaması, daxili tiraniyadan imtina və dinc demokratik keçidin təmin edilməsi. Bu çağırış İslam Respublikasının ideoloji və siyasi təməl prinsiplərinə açıq meydan oxuma kimi qiymətləndirilir və 1979-cu ildən bəri ilk dəfə sistemin köklü dəyişdirilməsi ideyasının bu səviyyədə səsləndirilməsi kimi dəyərləndirilir.
Təbriz mənşəli etnik azərbaycanlı Mirhüseyn Musəvi İranın ilk baş nazirlərindən biri olub və islahatçı düşərgənin simvolik fiquru sayılır. O, 1981–1989-cu illərdə, İran–İraq müharibəsinin ən ağır mərhələsində baş nazir vəzifəsini icra edib. 2009-cu ildə prezident seçkilərində Mahmud Əhmədinejada uduzduğu elan edilsə də, milyonlarla iranlı seçkilərin saxtalaşdırıldığına inanaraq küçələrə çıxmış, nəticədə “Yaşıl hərəkat” adlanan kütləvi etiraz dalğası yaranmışdı. 2011-ci ildən etibarən Musəvi və həyat yoldaşı Zahra Rəhnavard ev dustaqlığında saxlanılır və tam informasiya blokadasına məruz qalırlar.
Musəvinin son bəyanatı ölkədə dərinləşən iqtisadi və sosial böhran fonunda səslənib. İran Mərkəzi Bankının 2026-cı il hesabatına görə, ölkədə inflyasiya 49,7 faizə, işsizlik 19,3 faizə yüksəlib, yoxsulluq səviyyəsi isə əhalinin 45 faizindən çoxunu əhatə edir. Mövcud vəziyyət 2009 və 2019-cu illərdəki kütləvi etirazlardan əvvəlki dövrləri xatırladır.
“Amnesty International”-ın məlumatına əsasən, əvvəlki etirazların yatırılması zamanı 80–120 nəfər həlak olub, minlərlə insan həbs edilib. Hazırda isə Musəvinin çağırışı islahatçı düşərgənin siyasi səhnəyə mümkün dönüşünün simvolu kimi dəyərləndirilir. Tehran mənbələri bildirir ki, “Bəsic” və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun aşağı rütbəli üzvləri arasında da etirazçı kütləyə qarşı zorakılıqdan narazılıq artır.
İran parlamentinin Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin məlumatına görə, 2025-ci ilin payızından etibarən ölkədə etiraz və küçə toqquşmalarının sayı 240 faiz artıb. Xüsusilə Xuzistan, Sistan və Bəlucistan vilayətlərində işsizlik 30 faizi keçib, su və elektrik təchizatında ciddi problemlər yaranıb. Dövlət mediası Musəvinin adını açıq şəkildə çəkməsə də, onun müraciəti sosial şəbəkələrdə və reformistlərə yaxın “Telegram” kanalları vasitəsilə geniş yayılmağa davam edir.
Analitiklər hesab edirlər ki, Musəvinin “xarici müdaxilə olmadan hakimiyyət dəyişikliyi” çağırışı yaxın perspektivdə reallaşması çətin olsa da, İranda yeni etiraz dalğasının ideoloji əsasını formalaşdıra bilər. Hətta ev dustaqlığında olsa belə, Musəvinin milyonlarla insanın düşüncəsinə təsir göstərməsi onu hakimiyyət üçün azadlıqda olan bir çox siyasətçidən daha təhlükəli fiqura çevirir.
