ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə əldə olunan Azərbaycan–Ermənistan sülh razılaşması Cənubi Qafqazda geosiyasi balansı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir, regionu uzun illər təsiri altında saxlamış Rusiya və İranın rolunu zəiflədir, ABŞ-ın strateji mövqelərini isə gücləndirir. Avqustda imzalanan Vaşinqton Sazişi əsas nəqliyyat dəhlizlərini açmaqla yanaşı, ABŞ-ın regiondakı tərəfdaşlıqlarını dərinləşdirib.
“The Washington Times”-də yayımlanan məqalənin xülasəsini MSNews.az olaraq təqdim edirik.
Prezident Tramp icra səlahiyyətlərindən istifadə edərək, Soyuq Müharibə dövründən qalma məhdudiyyətləri müvəqqəti olaraq aradan qaldırıb, Konqresdəki müttəfiqləri isə bu məhdudiyyətlərin tam ləğvi istiqamətində addımlar atırlar.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin xarici siyasət üzrə köməkçisi Hikmət Hacıyev bildirib ki, Tramp administrasiyası sülh gündəminə ciddi sadiqlik nümayiş etdirib:
“Xüsusilə, Trampın dərhal qarşılıqlı reaksiya verməsi və prosesə tam şəkildə qoşulması yüksək qiymətləndirilməlidir.”
Bununla yanaşı, ABŞ Konqresində bəzi qanunvericilər hələ də regional ekspertlərin fikrincə, dolayısı ilə Rusiyanın maraqlarına xidmət edən və ABŞ–Azərbaycan əməkdaşlığını məhdudlaşdıran təşəbbüsləri müdafiə edirlər. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Ali Məktəbinin eksperti Brenda Şaffer vurğulayır ki, Azərbaycan strateji baxımdan unikal mövqedədir:
“Azərbaycan həm Rusiya, həm də İranla sərhədi olan, üstəlik Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə çıxışı olan yeganə ölkədir.”
ABŞ administrasiyası Azərbaycanı ABŞ və İsrail maraqları ilə uzlaşan etibarlı müsəlman tərəfdaş kimi dəyərləndirir. Azərbaycan İsrailin xam neft idxalının 40–50 faizini təmin edir, İsrail müdafiə şirkətləri isə Bakının əsas silah təchizatçıları sırasındadır. Bu strateji tərəfdaşlıq Qəzza müharibəsindən sonra bir çox müsəlman ölkələrinin İsraillə münasibətlərinin soyumasına baxmayaraq davam edir.
Konqresdə Azərbaycanın strateji tərəfdaş kimi qəbuluna qarşı çıxan əsas simalardan biri demokrat senator Adam Şiffdir. O, 2024-cü ildə Bakını “soyqırım ritorikası”nda ittiham edib və 2023-cü il hərbi əməliyyatlarını “etnik təmizləmə” adlandırıb. Lakin Şiffin oktyabrda müdafiə büdcəsinə təqdim etdiyi anti-Azərbaycan düzəlişi irəliləməyib ki, bu da Tramp administrasiyasının regional diplomatiyasını çətinləşdirən təşəbbüslərə Konqresdə marağın azalmasından xəbər verir.
907-ci düzəliş və yeni kurs
Mübahisələrin mərkəzində 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktına 907-ci düzəliş dayanır. Bu maddə uzun illər ABŞ-ın Azərbaycana birbaşa yardımını məhdudlaşdırıb. Tramp bu maddəyə tətbiq olunan istisna səlahiyyətindən istifadə etsə də, administrasiya və Konqresdəki tərəfdarları onun tam ləğvi üçün çalışırlar. 11 dekabrda respublikaçı konqresmen Anna Paulina Luna 907-ci düzəlişin daimi ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsini təqdim edib.
Analitiklər hesab edir ki, bu düzəlişin saxlanması Rusiyanın vasitəçilik rolunu qoruyub saxlayır. Həm Bakı, həm də İrəvan Rusiyanı əsas strateji problem kimi görür və Rusiyaya məxsus infrastrukturdan asılılığın azaldılmasını davamlı sülhün əsas şərti sayır.
TRİPP və iqtisadi inteqrasiya
ABŞ və Ermənistan “Trump Route for International Peace and Prosperity” təşəbbüsü çərçivəsində dəmir yolu və avtomobil infrastrukturu üçün birgə şirkətin yaradılmasını müzakirə edirlər. Ermənistan tranzit prosedurlarını sadələşdirməyə hazır olduğunu bildirir, lakin bütün regional kommunikasiya xətlərinin eyni vaxtda açılmasını vacib sayır.
Azərbaycan isə Orta Dəhlizə (Şərq–Qərb marşrutu) investisiyaları sürətləndirir. 2025-ci ildə Bakı limanının konteyner dövriyyəsi 30 faizdən çox artaraq 100 min TEU-nu keçib. SOCAR İsraildə Tamar qaz yatağının 10 faizini təxminən 900 milyon dollara alıb. Azad edilmiş ərazilərin bərpasına 2021–2025-ci illərdə 13 milyard dollardan artıq vəsait ayrılıb, Ağdam Sənaye Parkı və Araz Vadisi İqtisadi Zonası yaradılıb.
Hikmət Hacıyev vurğulayır ki, Azərbaycan sülhü yalnız Ermənistan hökuməti ilə deyil, erməni xalqı ilə də qurmağa çalışır:
“Biz təkcə simvolik addımlar atmırıq, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yaradırıq. Bu, sülhün dayanıqlı olması üçün vacibdir.”
