Avropa İttifaqı ərazisində qanuni qalmaq hüququ olmayan üçüncü ölkə vətəndaşlarının daha sürətli qaytarılmasını nəzərdə tutan yeni sistem hazırlayır. Avropa Parlamentinin təsdiqlədiyi qaydalar üçüncü ölkələrdə “qayıdış mərkəzlərinin” yaradılmasına, saxlanma müddətinin 30 aya qədər uzadılmasına və təhlükəsizlik riski hesab edilən şəxslərə müddətsiz giriş qadağası qoyulmasına imkan verəcək.
MSNews.az xəbər verir ki, Avropa Parlamenti iyunun 17-də yeni Qayıdış Reqlamentini 418 səslə qəbul edib. 218 deputat sənədin əleyhinə çıxıb, 30 nəfər bitərəf qalıb. Avropa Parlamenti bildirir ki, qaydalar sığınacaq müraciəti rədd edilənlər də daxil olmaqla Aİ-də qanuni qalmaq hüququ olmayan üçüncü ölkə vətəndaşlarına şamil ediləcək.
Yeni sistemə əsasən, qaytarılma qərarında şəxsdən Aİ ərazisini dərhal və ya ən çoxu 30 gün ərzində tərk etmək tələb oluna bilər. Şəxs könüllü getməzsə, hakimiyyət məcburi qaytarılma proseduruna keçə bilər. Əməkdaşlıqdan imtina, qaçmaq cəhdi və ya başqa Aİ ölkəsinə icazəsiz keçid də məcburi tədbirlərə əsas yarada bilər.
Qaydalara əməl etməyən şəxslərin bəzi sosial ödənişləri azaldıla və ya dayandırıla, iş icazəsi ləğv edilə bilər. Milli qanunvericiliyin imkan verdiyi hallarda maliyyə və hətta cinayət sanksiyaları da tətbiq oluna bilər. Aİ Şurası bu tədbirlərin şəxsin dövlət orqanları ilə əməkdaşlığını təmin etmək məqsədi daşıdığını bildirir.
Reqlamentin ən çox müzakirə olunan hissələrindən biri Aİ hüdudlarından kənarda “qayıdış mərkəzlərinin” yaradılmasıdır. Üzv dövlətlər insanları yalnız mənşə ölkələrinə deyil, onları qəbul etməyə razılıq vermiş digər üçüncü ölkələrə də göndərə biləcəklər. Belə razılaşmalar insan hüquqları və “geri qaytarmama” — non-refoulement prinsipinə uyğun olmalıdır.
Müşayiət olunmayan yetkinlik yaşına çatmayanların belə mərkəzlərə göndərilməsi qadağan ediləcək. Uşaqlı ailələr isə ümumi şəkildə istisna edilməyib. Avropa Parlamentinin araşdırma xidmətinə görə, ailələrin köçürülməsi mümkün olsa da, uşaqların maraqları və fundamental hüquqlar nəzərə alınmalıdır.
Yeni qaydalara əsasən, qaytarılmanı təmin etmək məqsədilə şəxslər fərdi qiymətləndirmədən sonra 24 aya qədər saxlanıla, müəyyən hallarda isə bu müddət əlavə 6 ay uzadıla bilər. Beləliklə, maksimal müddət 30 aya çata bilər. Elektron nəzarət və maliyyə təminatı kimi alternativ tədbirlərin tətbiqi də mümkündür.
Aİ-yə yenidən giriş qadağasının adi maksimal müddəti 10 il olacaq. Təhlükəsizliyə risk hesab edilən şəxslər üçün daha uzun, hətta müddətsiz qadağa tətbiq edilə bilər.
Reqlament həmçinin Avropa Qayıdış Orderi — ERO adlı vahid məlumat formasını yaradır. Lakin mühüm detal budur ki, bir ölkənin verdiyi qaytarılma qərarının digər Aİ dövləti tərəfindən avtomatik və məcburi icrası hələ nəzərdə tutulmur. Qarşılıqlı tanınma ilkin mərhələdə könüllü olacaq, daha sonra isə onun məcburi hala gətirilməsi məsələsi yenidən qiymətləndirilə bilər.
Şikayət verilməsi də bütün hallarda deportasiyanı avtomatik dayandırmayacaq. Bununla belə, şəxsin geri göndəriləcəyi ölkədə təqib, işgəncə və ya digər ciddi təhlükə ilə üzləşməsi riski yaranarsa, məhkəmənin qaytarılmanı dayandırması üçün hüquqi təminatlar saxlanılır.
Sistemin praktik tətbiqi üçün artıq bir sıra ölkələr ayrıca hazırlıq görür. “Reuters”-in məlumatına görə, Almaniya, Danimarka, Niderland, Avstriya və Yunanıstan sentyabrın 4-də Aİ xaricində ortaq “qayıdış mərkəzləri” yaratmaq üçün model üzrə razılığa gəliblər. Danimarka ilk şəxslərin belə mərkəzlərə 2027-ci ilin sonunadək göndərilə biləcəyini bildirib.
Bununla belə, yeni Qayıdış Reqlamenti hələ qüvvəyə minməyib. Aİ-nin rəsmi qanunvericilik bazasında proses hazırda “Aİ Şurasının birinci oxunuş mövqeyi gözlənilir” statusundadır. Şuranın formal təsdiqindən və sənədin Aİ-nin Rəsmi Jurnalında dərcindən sonra reqlament hüquqi qüvvə qazanacaq; bəzi müddəalar dərhal, digərləri isə 12 aylıq keçid dövründən sonra tətbiq ediləcək.
Bu səbəbdən sığınacaq müraciətinin rədd edilməsi avtomatik və dərhal deportasiya demək deyil. Qaytarılma barədə hüquqi qərarın qəbul edilməsi, mümkün şikayət prosedurları, qəbul edən ölkənin müəyyənləşdirilməsi və beynəlxalq hüquq təminatlarının nəzərə alınması tələb olunur.
