Bu məqalədə İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi rayonunda yerləşən Xosrov Meşəsinin tarixi, mədəni və ekoloji əhəmiyyəti araşdırılır. Məqalədə ermənilər tərəfindən yayılan saxta tarix iddiaları tənqid edilir, ərazinin qədim Azərbaycan tarixi və mədəniyyəti ilə əlaqəsi vurğulanır. Mətn həm arxeoloji, həm tarixi, həm də biomüxtəliflik məlumatlarını əhatə edir.
Xosrov Meşəsi indiki Vedi rayonunda yerləşir və ermənilər tərəfindən “Xosrov (Gərni) Dövlət Təbiət Qoruğu” kimi təqdim edilir. Sosial mediada və bəzi tədqiqatlarda meşənin qədim ermənilər üçün salındığı iddia edilir. Lakin tarixi mənbələr və yerli araşdırmalar göstərir ki, meşənin adı IV əsrdə yaşamış Sasani imperiyasının şahı II Xosrov Kotak ilə bağlıdır. II Xosrov bu ərazidə geniş miqyaslı ağac əkmə işləri apararaq ərazini meşə sahəsinə çevirmişdir.
II Xosrov Pərviz 628-ci ilə qədər Sasani imperiyasına rəhbərlik edib. O, Adurbadaqana (indiki Azərbaycan) tez-tez səfər edib və bu bölgəyə xüsusi diqqət göstərib. Pəhləvi mənbələrinə görə, bu səfərlər nəticəsində Adurbadaqan ərazisindən Turandoxt adlı bir əsilzadə ilə evlənmiş və onların qızına Azərmdoxt — “Odlar qızı” adı verilmişdir. Bu məlumatlar göstərir ki, həmin dövrdə bölgədə Ermənistan adlı dövlət və erməni milləti hələ mövcud olmayıb.
Xosrov adının Şərq mənşəli olması, qədim İran mifologiyası ilə əlaqəsi və “od axınına qurban atan” mənasını daşıması vurğulanır. Tarixi mənbələr 1-ci Xosrov Ənuşirəvandan fərqli olaraq, II Xosrovun həm qəddar, həm də xəzinəsi ilə tanınmış bir şah olduğunu qeyd edir. Firdovsinin “Şahnamə” əsərində və ərəb mənbələrində də bu dövr haqqında məlumatlar mövcuddur.
Xosrov Meşəsi ərazisində bir sıra qədim və orta əsrə aid abidələr mövcuddur: mağaralar, şəlalələr, monastırlar və kilsələr. Mağara rəsmlərində ov, döyüş, torpaq becərilməsi, yarışlar, rəqslər və mifoloji varlıqlar – vişaplar (əjdahalar) təsvir edilmişdir. Əjdaha simvolu qədim Azərbaycanda gecəni və qaranlığı, günəşin qalib gəlməsini simvollaşdırır. Eyni zamanda mağara rəsmlərində analara, əcdadlara, qəhrəmanlara, ruhlara, məhsuldarlığa və zamana sitayiş mövzusu əks olunmuşdur. Erməni sənədlərində bu motivlər mövcud deyil.
“İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə meşəyə yaxın Xosrov kəndində 1873-cü ildə 155 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı. Rusiya işğalından sonra isə azərbaycanlı əhali qovulmuş və 1930-cu ildə kənd ləğv edilmişdir. Bu, ermənilərin tarixi təhrif etmə cəhdlərinin fonunu təşkil edir.
1180-ci ildə Nizami Gəncəvi “Xosrov və Şirin” poemasını yazaraq II Xosrov və Azərbaycan əlaqəsini işıqlandırmışdır. Araşdırmaçı Xəlil Yusifli bu əsəri Azərbaycan coğrafiyasına aid Qarabağnamə kimi qiymətləndirir.
Xosrov Meşəsi 29,196 hektardan artıq əraziyə malikdir və nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər, o cümlədən bəbir üçün sığınacaq təşkil edir. Meşədə 1900-dən çox bitki və 280 heyvan növü vardır. Bu, ərazinin biomüxtəlifliyi və qorunması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Ermənilər tərəfindən Xosrov Meşəsinin erməniləşdirilməsi tarixi saxtakarlıqdır. Məqalədə göstərildiyi kimi, meşə Azərbaycan tarixi, mədəni və ekoloji irsinin ayrılmaz hissəsidir. Xosrov Meşəsi həm elmi, həm mədəni, həm də ekoloji baxımdan qorunması vacib olan ərazidir.
Müəllif:
Prof. Dr. Zaur Aliyev
