İsa peyğəmbərin tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğuna dair ən qədim qeyri-xristian yazılı mənbələrdən biri yenidən elmi müzakirələrin mərkəzinə çevrilib. “Oxford University Press” tərəfindən nəşr olunan araşdırmada I əsrdə yaşamış yəhudi tarixçisi İosif Flavinin İsa haqqında qeydlərinin həqiqiliyi müdafiə edilir. Müəllif həmin məlumatların İsanın mühakiməsi ilə əlaqəli şəxslərə gedib çıxa biləcəyini iddia edir.
MSNews.az xəbər verir ki, araşdırma ABŞ-nin Feyrfild Universitetinin dinşünaslıq üzrə tədqiqatçısı Tomas Şmidtə məxsusdur. Onun “İosif Flavi və İsa: Məsih adlandırılan şəxs haqqında yeni dəlillər” kitabı 5 may 2025-ci ildə “Oxford University Press” tərəfindən elektron formada nəşr olunub. Tədqiqat 2026-cı ildə də akademik müzakirələrə səbəb olub.
Yəhudi tarixçisi İosif Flavi eramızın 93–94-cü illərində tamamladığı “Yəhudi qədimlikləri” əsərində İsa haqqında qısa məlumat verib. Tarix elmində “Testimonium Flavianum” kimi tanınan bu hissə İsa barədə ən qədim qeyri-xristian mətnlərdən biri hesab edilir.
Lakin alimlər uzun müddətdir mətnin hansı hissələrinin İosif Flavinin özünə, hansılarının isə sonrakı xristian köçürücülərə aid olması barədə mübahisə aparırlar. Tomas Şmidt qədim yunan, latın, süryani, ərəb və erməni mətn ənənələrini müqayisə edərək həmin qeydlərin əsas hissəsinin həqiqətən Flavi tərəfindən yazıldığını müdafiə edir.
Tədqiqatın ən diqqətçəkən hissəsi məlumatların mümkün mənbələri ilə bağlıdır. Şmidt hesab edir ki, İosif Flavi İsanın mühakiməsi zamanı baş verən hadisələr barədə məlumatı həmin dövrdə yaşamış şəxslərdən əldə etmiş ola bilər.
Alimin əsas ehtimallarından biri baş kahin II Anan ilə bağlıdır. II Anan İsanın mühakiməsi ilə əlaqələndirilən baş kahinlər ailəsinə mənsub olub. Şmidtin fikrincə, onun İosif Flavi ilə şəxsi əlaqələri tarixçinin həmin hadisələr haqqında məlumat əldə etməsinə imkan yaratmış ola bilər.
Şmidtin araşdırması bütün tarixçilər tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilməyib. 2026-cı ilin yanvarında dərc olunan elmi qiymətləndirməsində tarixçi Stiv Meyson mətnin həqiqiliyi ilə bağlı arqumentlərin ciddi nəzərdən keçirilməli olduğunu bildirib.
Bununla yanaşı, Meyson İosif Flavinin İsanın mühakiməsində iştirak etmiş şəxslərlə əlaqəsinə dair daha iddialı nəticələri kifayət qədər əsaslandırılmış hesab etmir.
“Oxford University Press” tərəfindən 2026-cı ildə nəşr olunan başqa bir akademik araşdırmada da İosif Flavinin İsa haqqında qeydlərinə sonradan əlavələr edilməsi ehtimalının hələ mübahisəli məsələ olaraq qaldığı vurğulanır.
Əgər Şmidtin irəli sürdüyü arqumentlər daha geniş elmi qəbul qazansa, İosif Flavinin qeydləri İsanın həyatı və mühakiməsi barədə daha əhəmiyyətli müstəqil tarixi mənbə kimi qiymətləndirilə bilər.
Bununla belə, İsanın tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğu məsələsi ilə onun haqqında konkret mətnin tam həqiqiliyi ayrı-ayrı elmi suallardır.
