ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası Səudiyyə Ərəbistanı ilə hazırlanan mülki nüvə əməkdaşlığı sazişində Ər-Riyada uran zənginləşdirmək imkanı verə biləcək şərtlərə ilkin razılıq verib.
MSNews.az xəbər verir ki, “CNN” mənbələrə və sənədlərə istinadən saziş layihəsinin uranın müəyyən səviyyədə zənginləşdirilməsinə, ehtimalən isə işlənmiş nüvə yanacağından plutoniumun ayrılmasına yol aça biləcəyini bildirib. Layihənin dəqiq mətni hələ ictimaiyyətə təqdim edilməyib və sənəd Trampın imzasını gözləyir.
Məlumatda Səudiyyə Ərəbistanının ümumiyyətlə beynəlxalq nəzarətdən azad ediləcəyi deyilmir. Ölkənin nüvə fəaliyyəti üzrə əsas təminat sazişi qüvvədədir və layihədə ayrıca ikitərəfli nəzarət mexanizmi nəzərdə tutulur. Lakin Ər-Riyaddan Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin — MAQATE-nin daha geniş məlumat və obyektlərə çıxışını təmin edən Əlavə Protokolu qəbul etmək tələb olunmaya bilər.
“Reuters” yazır ki, ABŞ Dövlət Departamentinin Konqresə göndərdiyi məktubda yalnız daha məhdud ikitərəfli təminatlar sazişindən bəhs olunur. Layihədə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ABŞ ilə müqaviləsində olduğu kimi uran zənginləşdirilməsini və plutoniumun təkrar emalını qadağan edən “qızıl standart” şərtləri göstərilmir.
MAQATE-nin izahına görə, Əlavə Protokol müfəttişlərə məlumatlara və obyektlərə daha geniş çıxış verir, həmçinin bəyan edilməmiş nüvə materialı və fəaliyyətlərinin mövcud olmadığını yoxlamaq imkanlarını gücləndirir. Buna görə silahlara nəzarət üzrə ekspertlər bu mexanizmin sazişdə məcburi olmamasını ciddi boşluq hesab edirlər.
Uranın zənginləşdirilməsinə icazə verilməsi özlüyündə nüvə silahının yaradılmasına razılıq demək deyil. Zəif zənginləşdirilmiş uran atom elektrik stansiyalarında yanacaq kimi istifadə olunur. Lakin eyni texnologiyanın daha yüksək zənginləşdirmə səviyyəsinə çatdırılması silah üçün yararlı materialın hazırlanmasına imkan verə bildiyindən, bu proses nüvə silahlarının yayılması baxımından həssas hesab olunur.
“CNN” və “Reuters”in məlumatlarına görə, saziş yalnız ABŞ şirkətlərinin Səudiyyə Ərəbistanına nüvə texnologiyası, materialları və avadanlıqları ötürməsinin hüquqi əsasını yaradacaq. Sənəd prezident tərəfindən imzalandıqdan sonra Konqresə göndərilməli və 90 günlük baxış müddətindən keçməlidir. Konqresin hər iki palatası sazişin əleyhinə qərar qəbul etməzsə, sənəd qüvvəyə minə bilər.
Narahatlıqlar Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanın əvvəlki açıqlamaları ilə də əlaqələndirilir. O, 2023-cü ildə İran nüvə silahı əldə edərsə, krallığın da eyni addımı atmalı olacağını bildirmişdi. Bununla yanaşı, Ər-Riyad hazırkı proqramını elektrik enerjisi istehsalına yönəlmiş mülki layihə kimi təqdim edir.
Beləliklə, hazırlanan saziş Səudiyyə Ərəbistanına birbaşa nüvə silahı əldə etmək hüququ vermir. Lakin uran zənginləşdirilməsinə yol açılması və MAQATE-nin ən sərt əlavə nəzarət mexanizminin məcburi tutulmaması krallığın gələcəkdə silah hazırlamaq üçün texniki imkanlara yaxınlaşa biləcəyi barədə riskləri artırır.
