MSNews.az xəbər verir ki, bu sahədə son mühüm addımlardan biri iyulun 10-da Çində atılıb. “Long March 10B” raketinin birinci pilləsi orbital uçuşdan sonra dəniz platformasına şaquli şəkildə qayıdaraq xüsusi tros və tor sistemi vasitəsilə tutulub.
“Reuters”in məlumatına görə, bu, Çinin orbital sinfə aid raket gücləndiricisini ilk uğurlu geri qaytarmasıdır. Təcrübə ABŞ-nin təkrar istifadə olunan raketlər sahəsində üstünlüyünü azaltmaq məqsədi daşıyan mühüm texnoloji nailiyyət kimi qiymətləndirilir.
İqtisadi modeli “SpaceX” dəyişib
Təkrar istifadənin müasir kosmik sənayeyə real təsirini ilk dəfə “SpaceX” nümayiş etdirib. Şirkətin “Falcon 9” raketi 2015-ci ilin dekabrında orbital missiyadan sonra birinci pillənin şaquli enişini uğurla həyata keçirib.
Sonrakı illərdə eyni gücləndiricilərin dəfələrlə uçurulması raketin ən bahalı hissəsinin hər missiyadan sonra yenidən hazırlanması ehtiyacını azaldıb. Hazırda “Falcon 9” ildə təxminən 150 dəfə buraxılır, bəzi birinci pillələr isə onlarla missiyada istifadə olunur.
Bununla belə, “Falcon 9” tamamilə təkrar istifadə olunan raket deyil. Onun birinci pilləsi və qoruyucu örtüyünün bəzi hissələri geri qaytarılsa da, ikinci pillə missiyadan sonra itirilir.
“SpaceX” bu məhdudiyyəti “Starship” sistemi ilə aradan qaldırmağa çalışır. Həm “Super Heavy” gücləndiricisinin, həm də kosmik gəminin sürətlə yenidən istifadə olunması nəzərdə tutulur. Şirkət sistemin 100 tondan artıq yükü orbitə daşımasını və gələcəkdə ildə minlərlə uçuş həyata keçirməsini hədəfləyir. Bu məqsədlər hələ sınaq mərhələsindədir.
“Blue Origin” rəqabəti gücləndirir
ABŞ-də “SpaceX”in əsas rəqiblərindən biri Ceff Bezosun yaratdığı “Blue Origin” şirkətidir.
Şirkətin ağır sinfə aid “New Glenn” raketinin birinci pilləsi 2025-ci ilin noyabrında ilk dəfə uğurla dəniz platformasına enib. Həmin gücləndirici 2026-cı ilin aprelində yenidən uçurularaq ikinci dəfə geri qaytarılıb.
Missiya zamanı daşınan peyk nəzərdə tutulan orbitə çıxarılmasa da, birinci pillənin təkrar uçuşu və enişi “New Glenn”in yenidən istifadə imkanlarını nümayiş etdirib.
“New Glenn” iri peyklər və çoxsaylı faydalı yüklər üçün nəzərdə tutulub. Onun təkrar istifadə olunan birinci pilləsi “Blue Origin”ə kommersiya, hərbi və Ay missiyaları bazarında “SpaceX”lə rəqabət aparmaq imkanı verə bilər.
Çin fərqli geri qaytarma üsulu seçib
Çinin “Long March 10B” raketi ən azı 16 ton yükü aşağı Yer orbitinə daşıya bilir. “Falcon 9” gücləndiricisi açılan ayaqlar üzərinə enir, Çin raketi isə gövdəsindəki dörd qarmaq vasitəsilə dəniz platformasında quraşdırılan tora tutulur.
Çinli mühəndislərin fikrincə, eniş ayaqlarının raketdən çıxarılması konstruksiyanın çəkisini azalda və daha çox faydalı yük daşımağa imkan verə bilər. Tor sisteminin eniş nöqtəsindəki kiçik yayınmaları kompensasiya etməsi də nəzərdə tutulur.
Çin geri qaytarılmış gücləndiricini ilin sonunadək başqa missiyada yenidən istifadə etməyi planlaşdırır. Bunun baş tutması ölkənin təkcə raketi geri qaytarmaq deyil, onu yenidən uçuşa hazırlamaq qabiliyyətini də sınaqdan keçirəcək.
Texnologiya Çinin böyük peyk internet şəbəkələri qurmaq və 2030-cu ilədək astronavtları Aya göndərmək planları üçün də əhəmiyyət daşıyır.
Avropa, Yaponiya və Hindistan da yarışa qoşulur
Avropa Kosmik Agentliyi təkrar istifadə texnologiyalarını “Themis” adlı nümayiş raketi ilə sınaqdan keçirir. İsveçdəki Esrange Kosmik Mərkəzində yerləşdirilən 30 metrlik qurğu yenidən işə salına və gücü tənzimlənə bilən “Prometheus” mühərriki ilə təchiz olunub.
“Themis”in ilk mərhələdə təxminən 20 metr hündürlüyə qalxaraq yenidən şaquli enməsi planlaşdırılır. Layihə gələcək Avropa daşıyıcı raketlərində istifadə oluna biləcək texnologiyaları yoxlamaq məqsədi daşıyır.
Yaponiya isə “RV-X” eksperimental aparatı üzərində işləyir. JAXA-nın planına əsasən, raket təxminən 10 metr yüksəldikdən sonra üfüqi istiqamətdə hərəkət etməli və şaquli vəziyyətdə yerə enməlidir. Bu sınaqlar Yaponiya, Fransa və Almaniyanın birgə hazırladığı “CALLISTO” proqramına texniki məlumat verəcək.
Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatı da “RLV-TD” proqramı vasitəsilə avtonom eniş, hipersəs uçuşu və təkrar istifadə texnologiyalarını sınaqdan keçirir. Hindistan gələcəkdə bu qurğunu iki pilləli orbital raketin geri qaytarılan birinci mərhələsinə çevirməyi nəzərdə tutur.
Kosmik buraxılışların sayı sürətlə artır
Peyk bazarının böyüməsi daha ucuz və tez-tez həyata keçirilən raket buraxılışlarına ehtiyacı artırır.
Peyk Sənayesi Assosiasiyasının hesabatına görə, 2025-ci ildə dünyada ümumilikdə 325 raket buraxılışı həyata keçirilib. Onların 296-sı kommersiya peyklərinin daşınması ilə bağlı olub və orbitə rekord sayda — 4 434 peyk yerləşdirilib.
İlin sonunda Yer orbitində fəaliyyət göstərən peyklərin sayı 14 266-ya çatıb. Qlobal kosmik iqtisadiyyatın həcmi isə 429 milyard dollar qiymətləndirilib.
Bu miqyasda hər buraxılış üçün tamamilə yeni raket hazırlamaq həm baha, həm də vaxt aparan prosesdir. Təkrar istifadə olunan sistemlər isə istehsal xərclərini bir neçə missiya arasında bölüşdürməyə və uçuşların tezliyini artırmağa imkan verir.
Bununla belə, raketin Yerə qaytarılması avtomatik olaraq ucuz uçuş demək deyil. Enən pillənin yoxlanılması, təmiri, mühərriklərin yenidən hazırlanması və təhlükəsizlik prosedurları da xərc tələb edir. Texnologiya əsasən raket yüksək tezliklə uçurulduqda və eyni gücləndirici çoxsaylı missiyalarda etibarlı istifadə edildikdə iqtisadi üstünlük yaradır.
