Çili bibərini həyatında heç olmasa bir dəfə dadanlar yaxşı bilir ki, o, ağızda olduqca güclü yanma hissi yaradır. Forması, rəngi, ölçüsü və acılıq dərəcəsi fərqli olsa da, Çili növlərini birləşdirən əsas xüsusiyyət məhz, bu yandırıcı təsirdir.
Mütəxəssislərin izahına görə, bu hissin əsas səbəbi kapsaisin adlı kimyəvi maddədir. Kapsaisin bibərin əsasən daxili ağ rəngli pərdəyə bənzəyən hissəsində, yəni plasenta toxumasında toplanır. Məhz, buna görə də çilinin ən acı hissəsinin tumlar olduğu barədə yayılmış fikir tam doğru sayılmır. Toxumlar kapsaisinin əsas mənbəyi deyil, sadəcə plasentaya yaxın olduqları üçün bu maddəni özlərinə çəkə bilirlər.
Elmi araşdırmalara əsasən, kapsaisin ağız boşluğunda TRPV1 kimi tanınan reseptorları aktivləşdirir. Bu reseptorlar normal halda yüksək temperatur və ağrı siqnallarına cavab verir. Kapsaisin bu reseptorlarla qarşılıqlı təsirə girdikdə, beyin bunu sanki real yanıq və ya istilik kimi qəbul edir. Nəticədə insan ağızda yanma, bəzən isə göz yaşarması, tərləmə və nəbzin sürətlənməsi kimi reaksiyalar yaşayır.
Araşdırmalar göstərir ki, bibərdə kapsaisinin sintezi əsasən plasenta toxumasında baş verir. Bu maddə bitki üçün müdafiə mexanizmi rolunu oynayır və xüsusilə məməliləri uzaqlaşdırmağa kömək edir. Maraqlıdır ki, quşlar kapsaisinə məməlilər qədər həssas deyil; bu da toxumların daha uzaq məsafələrə yayılmasına bioloji üstünlük verə bilər.
Çili bibərinin acılığı “Skovil” (“Scoville”) şkalası ilə ölçülür. Uzun müddət dünyanın ən acı bibəri kimi “Karolina Reaper” tanınıb və Ginness məlumatına görə onun orta göstəricisi təxminən 1,64 milyon Skovil vahidi olub. Lakin bu rekord 2023-cü ildə dəyişib: hazırda “Ginnesin Dünya Rekordları”-na görə dünyanın ən acı bibəri “Pepper X” sayılır və onun orta acılığı 2,693 milyon Skovil vahididir.
Acı bibər yeyən zaman orqanizmin reaksiyası təkcə yanma ilə məhdudlaşmır. Ağrı hissinə cavab olaraq bədən adrenalin və daha sonra endorfin ifraz edə bilər. Bu səbəbdən bəzi insanlar çili yeyərkən əvvəl ağrı, sonra isə müəyyən rahatlama və hətta həzz hiss etdiklərini bildirirlər. Bu, bibərin yaratdığı “gərginlik və rahatlama” təsirinin əsas izahlarından biri sayılır. Kapsaisinlə bağlı tibbi ədəbiyyat da onun ağrı siqnalları ilə əlaqəli TRPV1 sisteminə təsir etdiyini təsdiqləyir.
Sağlamlığa mümkün təsirlərə gəlincə, bu sahədə bəzi maraqlı nəticələr var. 2017-ci ildə yayımlanan geniş müşahidə araşdırmasında acı qırmızı çili bibəri qəbulunun ölüm riskinin statistik olaraq daha aşağı olması ilə əlaqəli olduğu göstərilib; tədqiqatda bu göstərici təxminən 13 faiz kimi qeyd olunub. Bununla belə, bu nəticə səbəb-nəticə əlaqəsini tam sübut etmir və alimlər hələ də kapsaisinin qan dövranı, maddələr mübadiləsi və bağırsaq mühiti üzərində mümkün rolunu araşdırırlar.
