ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağlanmış 30 illik mülki nüvə əməkdaşlığı sazişini Konqresə rəsmi baxış üçün təqdim edib.
MSNews.az xəbər verir ki, sənəd avqustun 24-də Kapitoliyə göndərilib və bununla ABŞ Atom Enerjisi Aktının 123-cü bölməsinə uyğun olaraq 90 sessiya günlük Konqres baxışı prosesi başlayıb. Saziş iyulda ABŞ energetika naziri Kris Rayt və Səudiyyə Ərəbistanının energetika naziri şahzadə Əbdüləziz bin Salman tərəfindən imzalanıb.
“Reuters” yazır ki, saziş ABŞ şirkətlərinə Səudiyyə Ərəbistanına mülki nüvə texnologiyaları ixrac etməyə və krallığın nüvə energetikası proqramında geniş iştirak etməyə imkan verəcək. Layihənin əsas potensial benefisiarlarından biri AP1000 reaktorlarını istehsal edən Westinghouse şirkəti hesab olunur.
Razılaşmanın ən mübahisəli məqamı isə Səudiyyə Ərəbistanında uranın zənginləşdirilməsi imkanının tam qadağan edilməməsidir.
“The Washington Post” yazır ki, tərəflər iki il ərzində uranın Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində zənginləşdirilməsinin iqtisadi və texniki baxımdan məqsədəuyğun olub-olmadığını araşdıracaqlar. Əgər nəticə müsbət olarsa, zənginləşdirmə müəssisəsi ABŞ şirkətlərinin nəzarəti altında qurula bilər.
Planlaşdırılan modeldə həssas sentrifuqa və zənginləşdirmə texnologiyalarının Səudiyyə tərəfinə ötürülməməsi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma bəzən “qara qutu” modeli adlandırılır: müəssisə Səudiyyə Ərəbistanında yerləşsə də, texnologiya və əsas əməliyyatlara ABŞ şirkətləri nəzarət etməlidir.
Bununla belə, nüvə silahlarının yayılmaması üzrə ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, belə model Ər-Riyada zənginləşdirmə imkanının yaradılması ilə bağlı riskləri tam aradan qaldırmaya bilər. Xüsusilə ABŞ-ın BƏƏ ilə 2009-cu ildə imzaladığı “qızıl standart” sazişdən fərqli olaraq, yeni Səudiyyə razılaşması uranın ölkə daxilində zənginləşdirilməsini birdəfəlik qadağan etmir.
Səudiyyə Ərəbistanı nüvə energetikasının inkişafını həm daxili enerji tələbatının ödənilməsi, həm də elektrik istehsalında istifadə olunan neftin bir hissəsinin ixraca yönəldilməsi baxımından strateji əhəmiyyətli hesab edir. ABŞ Energetika Nazirliyi isə sazişin Amerika şirkətləri üçün geniş kommersiya imkanları yaradacağını və nüvə silahlarının yayılmamasına dair təminatları gücləndirəcəyini bildirir.
Razılaşmanın qarşısındakı digər mühüm məsələ Səudiyyə Ərəbistanının İsraillə münasibətləri normallaşdırmasıdır.
Tramp administrasiyasının rəsmisi “Reuters”-ə bildirib ki, prezidentin mövqeyi dəyişməyib və Ər-Riyad “İbrahim razılaşmaları”na qoşulmadan nüvə sazişi irəliləməyəcək.
Lakin burada mühüm hüquqi detal var: “Associated Press” bildirir ki, İsraillə normallaşma tələbinin Konqresə təqdim edilən məxfi sazişin özündə yer alıb-almadığı məlum deyil. Bu səbəbdən həmin tələb hazırda sazişin açıq şəkildə təsdiqlənmiş hüquqi maddəsi deyil, Tramp administrasiyasının onun həyata keçirilməsi üçün irəli sürdüyü siyasi şərt kimi qiymətləndirilməlidir.
Ər-Riyad isə İsraillə münasibətlərin normallaşdırılmasını Fələstin dövlətinin yaradılmasına aparan aydın siyasi proseslə əlaqələndirir. Bu mövqe Trampın tələbinin həyata keçirilməsini çətinləşdirən əsas amillərdən biridir.
Konqres sazişə 90 sessiya günü ərzində baxacaq. Razılaşmanı dayandırmaq üçün Nümayəndələr Palatası və Senat birgə rədd qətnaməsi qəbul etməlidir. Prezident belə qətnaməyə veto qoyarsa, vetonun aşılması üçün hər iki palatada üçdəiki səs çoxluğu tələb olunacaq.
Beləliklə, ABŞ-Səudiyyə nüvə əməkdaşlığının gələcəyi həm Konqresdə uranın zənginləşdirilməsi ilə bağlı mübahisələrdən, həm də Ər-Riyadın İsraillə mümkün normallaşmasına dair siyasi danışıqlardan asılı olacaq.
