Türkiyədə müəyyən dini qrupların Azərbaycanla bağlı sərt mövqeləri bütün mühafizəkar və inanclı təbəqənin mövqeyi kimi qəbul edilməməlidir. QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə hesab edir ki, Azərbaycan ictimaiyyətində Türkiyənin dini-sosioloji strukturu daha dərindən öyrənilməlidir.
Yusubzadənin fikrincə, Azərbaycandan baxarkən Türkiyənin dini kəsimi çox vaxt yalnız təşkilatlanmış təriqət və camaatlar üzərindən görünür. Halbuki dindar və mühafizəkar insanların hamısı bu strukturlardan birinə daxil deyil.
“Türkiyədə dini inancı olan insanların hamısını camaat üzvü, bütün camaatları da Azərbaycana qarşı siyasi xətt kimi qəbul etmək doğru deyil. Heç bir dini təşkilata üzv olmadan inanclı həyat yaşayan böyük kütlə də var”.
Türkiyənin dini mənzərəsinin həqiqətən də vahid olmadığı akademik araşdırmalarda vurğulanır. Müasir Türkiyədə dini qruplar müxtəlif “camaat”, təriqət və digər təşkilatlanma formalarına bölünür, onların dövlət və siyasətlə münasibətləri isə zaman və qrupdan asılı olaraq fərqlənir.
“Pew Research Center”-in 2024-cü il sorğusunda Türkiyə böyüklərinin 95 faizinin özünü müsəlman kimi tanıdığı göstərilir. Bununla belə, dini kimlik, şəxsi dindarlıq və konkret camaata mənsubiyyət eyni anlayışlar deyil.
Yusubzadə də məhz bu fərqin nəzərə alınmasının vacib olduğunu düşünür:
“Bir dini qrup Azərbaycana etiraz edəndə elə təsəvvür yaranmamalıdır ki, Türkiyənin bütün inanclı əhalisi bizə qarşıdır. Əksinə, bu çevrələrin içərisində Azərbaycana çox ciddi simpatiya bəsləyən böyük kütlə var”.
“Millətçi və dindar olmaq bir-birinə zidd deyil”
Ekspert xüsusilə Türkiyənin şərq bölgələrində dini-mühafizəkar kimliklə türk millətçiliyinin eyni sosial qruplarda yanaşı mövcud ola bildiyini bildirir.
“Şərqi Anadoluda həm dini kimliyi güclü, həm də Azərbaycanla dil, mədəniyyət və milli yaxınlıq hiss edən insanlar var. Bu adamları avtomatik siyasi islamçı hesab etmək düzgün deyil. Onların arasında Azərbaycanı çox sevən millətçi kəsim də kifayət qədərdir”.
Yusubzadənin fikrincə, Azərbaycanın Türkiyə cəmiyyəti ilə münasibətlərini yalnız dünyəvi, Atatürkçü və klassik millətçi dairələrlə məhdudlaşdırması uzunmüddətli baxımdan doğru strategiya olmaz.
“Azərbaycan yalnız millətçi və Atatürkçü kəsimlə münasibət quraraq taktiki üstünlük əldə edə bilər. Amma Türkiyə cəmiyyətinin böyük mühafizəkar hissəsini anlamadan sağlam və davamlı ictimai əlaqə qurmaq mümkün deyil”.
Dini qruplar ayrıca öyrənilməlidir
Yusubzadə hesab edir ki, Türkiyədəki təriqət və camaatlar Azərbaycanda emosional müzakirələrin deyil, akademik araşdırmaların mövzusu olmalıdır.
“Sapla samanı ayırmaq lazımdır. Hansı qrup siyasi İslam xəttindədir, hansı daha çox dini-mənəvi təşkilatlanmadır, hansının millətçiliklə münasibəti necədir, Azərbaycana baxışı nədir – bunların hamısı ayrıca araşdırılmalıdır”.
Türkiyədə dini qrupların sosial və siyasi strukturlarının bir-birindən ciddi şəkildə fərqləndiyi elmi ədəbiyyatda da qeyd olunur; buna görə onları vahid siyasi blok kimi təsvir etmək sosioloji reallığı sadələşdirir.
Ekspertin fikrincə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yalnız hökumətlərarası deyil, cəmiyyətlərarası dayaqlarının da genişləndirilməsi gələcək böhranların təsirini azalda bilər.
“Türkiyənin daha geniş sosial kütləsinə xitab etməliyik. Azərbaycanı sevən inanclı, millətçi və mühafizəkar insanların da münasibətlərdə öz yeri olmalıdır. Güclü ictimai zəmin yaranarsa, sabah hansısa radikal qrup münasibətləri gərginləşdirməyə çalışanda cəmiyyətin özü buna qarşı reaksiya verəcək”.
Yusubzadənin qənaətinə görə, Türkiyədəki dini-mühafizəkar kəsimi bütövlükdə Azərbaycana qarşı qüvvə kimi görmək əvəzinə, onun daxili müxtəlifliyini öyrənmək və Azərbaycanla yaxınlıq hiss edən təbəqələrlə birbaşa ictimai əlaqələri genişləndirmək daha düzgün yanaşmadır.
