Rusiyalı neyrobioloq Vladimir Alipov yüksək IQ səviyyəsi ilə uşaqların sayı arasında mənfi əlaqənin müşahidə olunduğunu, xüsusilə yüksək intellekt və təhsilə malik qadınların daha az uşaq sahibi olmağa meylli olduğunu bildirib. Lakin mövcud elmi araşdırmalar bu əlaqənin “uşaq sahibi olmaq insanı daha az ağıllı edir” kimi şərh olunmasına imkan vermir.
MSNews.az xəbər verir ki, Alipov bu barədə “RUTUBE” platformasında yayımlanan müsahibəsində danışıb. Proqramda IQ, nikah və uşaqların sayı arasındakı münasibət ayrıca müzakirə olunub. Alipov yüksək IQ və ali təhsilin müəyyən mənada “kontraseptiv amil” rolunu oynadığını, daha yüksək intellektli insanların övlad sahibi olmaq qərarını daha çox planlaşdırdıqlarını söyləyib.
Bu fikrin müəyyən elmi əsası var. 2018-ci ildə dərc edilmiş sistematik icmal müasir insanlarda ümumi koqnitiv qabiliyyətlə uşaqların sayı arasında orta hesabla mənfi əlaqənin olduğunu və bu əlaqənin qadınlarda kişilərə nisbətən daha güclü göründüyünü göstərib. Bununla belə, müəlliflər mövcud ədəbiyyatın ciddi məhdudiyyətləri olduğunu da vurğulayıblar.
Başqa bir uzunmüddətli araşdırmada isə yüksək koqnitiv qabiliyyətin özünün birbaşa şəkildə daha az uşağa səbəb olmadığı müəyyən edilib. “PubMed”da təqdim olunan nəticələrə görə, əlaqənin mühüm hissəsi ilk uşağın daha gec yaşda dünyaya gətirilməsi ilə izah olunur. Bu təsir xüsusilə qadınlarda nəzərə çarpıb: daha uzun təhsil və gec valideynlik reproduktiv dövrü qısalda bilər.
Buna görə “daha ağıllı insanın mütləq daha az uşağı olur” ifadəsi qəti biologiya qanunu deyil. Təhsil səviyyəsi, gəlir, karyera, ilk doğuş yaşı, ailə planlaşdırması, sosial mühit və mədəni normalar kimi amillər də nəticəyə güclü təsir göstərir. Hətta bəzi araşdırmalarda IQ ilə uşaqların sayı arasındakı əlaqənin böyük hissəsinin məhz təhsil vasitəsilə dolayı şəkildə yarandığı göstərilib.
Alipovun “uşaq sahibi olduqdan sonra IQ aşağı düşür” fikrinə isə daha ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Böyük “UK Biobank” məlumatları əsasında aparılmış 2023-cü il araşdırmasında uşaqlı qadınlarda bəzi koqnitiv göstəricilər daha aşağı görünsə də, təhsil nəzərə alındıqdan sonra qadınlardakı fərqlərin böyük hissəsi yox olub. Maraqlıdır ki, atalıq kişilərdə araşdırılan beş koqnitiv sahənin hamısında daha yaxşı göstəricilərlə əlaqələndirilib. Bu isə uşaq sahibi olmağın ümumi IQ-nu birbaşa aşağı saldığını göstərən sadə səbəb-nəticə modelinə uyğun gəlmir.
Nikahla bağlı da müəyyən əlaqə aşkarlanıb. 9 mindən çox insanın daxil olduğu Britaniya kohortunda sonradan boşanan qadın və kişilərin uşaqlıq dövründəki intellekt göstəriciləri nikahını davam etdirənlərlə müqayisədə orta hesabla aşağı olub. Başqa böyük araşdırmada isə erkən yetkinlikdə daha yüksək intellekt göstəricilərinin kişilərdə həm evlənmə, həm də nikahı davam etdirmə ehtimalı ilə zəif, lakin statistik əlaqəsi müəyyən edilib. Bunlar da korrelyasiyadır və nikahın insanı daha ağıllı etdiyi mənasına gəlmir.
Valideynlik və xoşbəxtlik barədə nəticələr isə daha qarışıqdır. İsveçrə üzrə uzunmüddətli araşdırmada ilk uşağın doğulması ərəfəsində həyat məmnuniyyəti yüksəlib, daha sonra 1–2 il ərzində əvvəlki səviyyəyə yaxınlaşıb. İkinci uşaqdan sonra isə xüsusilə analarda uşağın 3–5 yaş dövründə həyat məmnuniyyətinin daha aşağı qala bildiyi müəyyən edilib. Digər tədqiqatlar isə valideynliyin müsbət emosional təsirlərinin maliyyə və vaxt yükü ilə balanslaşdığını göstərir.
Beləliklə, beş uşağı olan şəxsin avtomatik olaraq daha az ağıllı, yaxud uşağı olmayan şəxsin daha ağıllı olduğunu demək elmi baxımdan doğru deyil. Araşdırmalar əsasən qruplar üzrə statistik əlaqələri göstərir; konkret insanın intellektini onun neçə uşağının olması əsasında müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
