Alimlər insanların və digər onurğalıların müasir gözlərinin təxminən 600 milyon il əvvəl yaşamış, başının ortasında sadə işığa həssas orqanı olan qədim əcdaddan təkamül etdiyini irəli sürüblər.
MSNews.az xəbər verir ki, bu barədə “ScienceDaily” Lund Universitetinin araşdırmasına istinadən məlumat yayıb. Məqalədə bu qədim canlı zahiri oxşarlığa görə “siklopabənzər əcdad” adlandırılsa da, söhbət mifoloji varlıqdan deyil, tək mərkəzi görmə orqanına malik olduğu ehtimal edilən kiçik dəniz canlısından gedir.
Araşdırma Lund Universiteti və Sasseks Universitetinin alimləri tərəfindən hazırlanıb. Nəticələr 23 fevral 2026-cı ildə “Current Biology” elmi jurnalında dərc olunub. Buna görə iyulun 26-da yayımlanan material yeni təcrübənin nəticəsi deyil, daha əvvəl dərc edilmiş elmi işin yenidən təqdimatıdır.
Alimlərin nəzəriyyəsinə görə, onurğalıların uzaq əcdadı qurdabənzər bədən quruluşuna malik olub, dənizdə əsasən hərəkətsiz yaşayaraq sudakı planktonla qidalanıb. Bu canlının daha qədim əcdadlarında cüt işığa həssas orqanların olduğu, lakin hərəkətsiz həyat tərzinə keçdikdən sonra həmin orqanların tədricən itirildiyi ehtimal edilir.
Canlı başının orta hissəsində yerləşən işığa həssas hüceyrə qrupunu isə qoruyub. Bu sadə mərkəzi gözün detallı təsvir yaratmadığı, əsasən gecə ilə gündüzü və suyun səthinə doğru istiqaməti müəyyənləşdirməyə kömək etdiyi düşünülür.
Əcdadın nəsilləri sonradan yenidən fəal üzməyə başlayanda ətraf mühiti, qidanı və yırtıcıları görmək üçün daha inkişaf etmiş görmə sisteminə ehtiyac yaranıb. Tədqiqatçılar müasir onurğalıların cüt gözlərinin qədim mərkəzi görmə sisteminin bəzi hissələrinin yeni funksiyaya uyğunlaşdırılması nəticəsində yarandığını irəli sürürlər.
Bu nəzəriyyə onurğalıların gözlərinin həşərat və kalmar kimi onurğasızların gözlərindən niyə kəskin fərqləndiyini də izah edə bilər. İnsanlarda və digər onurğalılarda işığı qəbul edən torlu qişa beyin toxumasından inkişaf edir. Həşərat və kalmarlarda isə gözlər başın səthindəki toxumalardan fərqli təkamül yolu ilə formalaşıb.
Alimlər qədim mərkəzi gözün izlərinin müasir insanların beynində yerləşən epifiz vəzində qorunduğunu da bildirirlər. Epifiz vəzi melatonin hormonunu istehsal edir və orqanizmin gecə-gündüz ritmini, oyanıqlıq və yuxu dövrünü tənzimləməyə kömək edir. Bir sıra onurğalılarda bu sistem işığa birbaşa həssasdır.
Bununla belə, araşdırma 600 milyon il əvvəl yaşamış konkret tək gözlü canlının fosilinin tapılması demək deyil. Nəticə müxtəlif heyvan qruplarındakı işığa həssas hüceyrələrin quruluşu, yerləşməsi, sinir əlaqələri və təkamül tarixinin müqayisəsinə əsaslanan elmi modeldir. Buna görə nəzəriyyə güclü müqayisəli dəlillər təqdim etsə də, qədim əcdadın görünüşü və görmə qabiliyyəti tam dəqiqliklə məlum deyil.
