Pərviz Əliyev: “İran nüvə həddini aşmadan oyunu uzadır”

Siyasi araşdırmaçı Pərviz Əliyev İranın NPT-dən mümkün çıxışını, müdafiə doktrinasının dəyişdirilməsi çağırışlarını və Tehranın nüvə çəkindirməsi ətrafında formalaşan yeni strategiyasını təhlil edib.

90

İranda Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən – NPT-dən mümkün çıxış barədə müzakirələr artıq yalnız ayrı-ayrı sərt bəyanatlarla məhdudlaşmır. Parlament daxilində bununla bağlı təşəbbüslər davam edir, Ekspertlər Şurası isə ölkənin müdafiə doktrinasına və NPT üzvlüyünə yenidən baxılmasını açıq şəkildə tələb edib.

Siyasi araşdırmaçı Pərviz Əliyev hesab edir ki, Tehran bununla bir tərəfdən ABŞ və İsrailə təzyiq edir, digər tərəfdən isə nüvə silahı yaratmaq barədə yekun qərar vermədən öz manevr imkanlarını genişləndirir.

Ekspertlər Şurası noyabrın 12-də yaydığı bəyanatda NPT-dən çıxış məsələsinin araşdırılmasını, müdafiə doktrinasının yenilənməsini və daha güclü çəkindiricilik yaradılmasını “qaçılmaz zərurət” kimi xarakterizə edib. Bununla belə, İran XİN ölkənin hələ də NPT öhdəliklərinə bağlı olduğunu bildirir.

“Tehran hazırda müqavilədən çıxmayıb. Əsas siyasi oyun NPT-dən çıxmaqla hədələyərək qarşı tərəfə göstərməkdir ki, təzyiq artdıqca İranın nüvə siyasətinin sərhədləri də dəyişə bilər”.

Xameneinin öldürülməsindən sonra yeni mərhələ

Əliyev hesab edir ki, prosesin əsas dönüş nöqtələrindən biri keçmiş Ali Rəhbər Əli Xameneinin ABŞ-İsrail hərbi kampaniyasının ilk mərhələsində öldürülməsi olub. Reuters-in məlumatına görə, İsrail rəhbərliyi Xameneinin öldürülməsi qərarını əvvəlcədən qəbul etmişdi və zərbə 2026-cı ilin əvvəlində həyata keçirildi.

“Ali rəhbərin fiziki olaraq aradan qaldırılması İran üçün adi hərbi itki deyil. Bu, dövlətin özünün sağ qalması məsələsini təhlükəsizlik doktrinasının mərkəzinə gətirdi”.

Hazırda İranın Ali Rəhbəri Seyid Möctəba Xameneidir və Ekspertlər Şurasının son bəyanatında da onun göstərişlərinə istinad edilir.

NPT-dən çıxış nə deməkdir?

Əliyevin fikrincə, Tehran NPT kartından ilk növbədə danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir.

NPT-nin X maddəsinə görə, müqavilə iştirakçısı “ali milli maraqlarına təhlükə yaradan fövqəladə hadisələr” baş verdiyini hesab edərsə müqavilədən çıxa bilər. Bunun üçün digər iştirakçılara və BMT Təhlükəsizlik Şurasına üç ay əvvəl rəsmi bildiriş verilməlidir.

“Yəni parlamentin qərarı belə avtomatik olaraq sabah İranın NPT-dən çıxması demək deyil. Hüquqi prosedur var və bu üç aylıq dövr özü də böyük diplomatik bazarlıq üçün istifadə oluna bilər”.

Parlament daxilində NPT-dən çıxış üzrə bir neçə təşəbbüs mövcuddur. Lakin keçmiş deputat Həşmətullah Fəlahətpişənin bildirdiyinə görə, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası təcili çıxış layihəsinə hələ razılıq verməyib.

Moskva və Pekin nə istəyir?

Əliyevin fikrincə, Rusiya və Çin İranın nüvə silahı əldə etməsindən çox, böhranın Qərbin hərbi təzyiqi nəticəsində dərinləşdiyini vurğulamağa çalışırlar.

Moskva açıq şəkildə İranın NPT-də qalmasını istədiyini bildirib. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov müqaviləni nüvə silahlarının yayılmaması sisteminin “təməl daşı” adlandırıb.

Çin də İran nüvə məsələsinin yalnız diplomatiya yolu ilə həllini, İranın dinc nüvə texnologiyalarından istifadə hüququnun qorunmasını və NPT əsaslı yayılmama sisteminin saxlanmasını müdafiə edir. Eyni zamanda Pekin ABŞ və İsrailin İranın nüvə obyektlərinə zərbələrini kəskin tənqid edir.

“Moskva və Pekin İranın bomba əldə etməsini təşviq etmir. Amma Tehranın niyə bu həddə gəldiyini izah edərkən məsuliyyəti əsasən Vaşinqton və Təl-Əvivin hərbi siyasətinin üzərinə qoyurlar”.

Nüvə fətvası dəyişə bilərmi?

Əliyev İranın nüvə siyasətinin ən mürəkkəb tərəflərindən birinin Əli Xameneinin nüvə silahlarını qadağan edən dini mövqeyi olduğunu bildirir.

Bu fətvanın hüquqi və dini statusu illərdir müzakirə olunur. Akademik araşdırmalar onun real şiə hüquqi hökmü kimi qəbul edilə biləcəyini göstərsə də, şiə fiqhində yaşayan müctəhidin yeni hökm verməsi və əvvəlki dini mövqelərin yenidən şərh edilməsi mümkündür.

“Yeni rəhbərliyin əvvəlki fətvanı dəyişdirəcəyini demək üçün əsas yoxdur. Amma hüquqi baxımdan əvvəlki rəhbərin mövqeyi əbədi və dəyişməz konstitusion norma deyil. Bu da Tehran üçün müəyyən manevr sahəsi yaradır”.

Əliyevin fikrincə, dövlətin mövcudluğunun təhlükə altında olduğu arqumenti İran daxilində gələcək nüvə doktrinası debatının əsas hüquqi-siyasi dayaqlarından birinə çevrilə bilər.

Taktiki nüvə silahı dilemmanı həll edirmi?

Ekspertin təhlilinə görə, Tehran daxilində müzakirələrin bir hissəsi böyük strateji nüvə arsenalından daha çox məhdud çəkindirmə imkanlarına yönələ bilər.

“Tehranda belə fikir formalaşa bilər ki, məqsəd şəhərləri məhv etmək deyil, yalnız düşmənin hərbi infrastrukturu üçün çəkindirici imkan yaratmaqdır. Bu, siyasi və dini baxımdan nüvə silahını müdafiə silahı kimi təqdim etməyə imkan verə bilər”.

Lakin aşağı güclü və ya “taktiki” nüvə silahının mülki itkiləri və ekoloji nəticələri avtomatik olaraq aradan qaldırdığı barədə hüquqi və ya dini konsensus yoxdur. Buna görə belə bir silahın nüvə fətvasını “texniki olaraq aşması” Pərviz Əliyevin analitik ehtimalıdır, təsdiqlənmiş İran doktrinası deyil.

“Rastaxiz” faktoru: açıq mənbədə təsdiq yoxdur

Əliyevin toxunduğu digər mövzu İranın mümkün elektromaqnit zərbə imkanlarıdır.

Son illərdə “Rastaxiz” adlı raket və onun EMP imkanları barədə İran daxilində iddialar səslənib. Lakin açıq mənbələrdə bu sistemin real mövcudluğunu təsdiqləyən etibarlı məlumat yoxdur. Fakt-yoxlama araşdırmaları yayılan görüntülərin başqa raketlərə və hətta “SpaceX” buraxılışlarına aid olduğunu göstərib.

“Belə sistemlərin real olub-olmamasından asılı olmayaraq, İranın məqsədi qarşı tərəfə göstərməkdir ki, yalnız nüvə silahı ilə deyil, raketlər, elektron müharibə və digər asimmetrik imkanlarla da çəkindiricilik yarada bilər”.

“İran oyunu uzadır”

Pərviz Əliyevin fikrincə, Tehran üçün ən sərfəli ssenari dərhal nüvə silahı yaratmaq deyil.

“Əgər İran ABŞ və İsrailin təzyiqini mövcud raket arsenalı, regional imkanları və diplomatik manevrlə idarə edə bilirsə, nüvə həddini keçmədən daha çox qazanc əldə edir. Çünki bomba yaratdığı anda həm Moskva və Pekinin mövqeyini çətinləşdirir, həm də özünə qarşı yeni beynəlxalq koalisiya yarada bilər”.

Onun qənaətinə görə, NPT-dən çıxış müzakirəsi özü də Tehranın strateji alətidir: İran nüvə silahı istehsalına dərhal keçmədən qarşı tərəfə belə bir seçimin mümkün olduğunu göstərir və danışıqlarda qiyməti artırır.

“İranın indiki siyasəti nüvə həddini keçməkdən daha çox həmin həddə nə qədər yaxınlaşa biləcəyini göstərməkdir. Tehran oyunu uzadır və hər mərhələdə qarşı tərəfdən daha böyük siyasi və təhlükəsizlik güzəşti almağa çalışır”.

Noyabr 2026
BE ÇA Ç CA C Ş B
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Bu gün üçün yayımlanmış xəbər tapılmadı.