Bakı-Ankara münasibətlərində son aylarda yaranan gərginliyi yalnız İsrail, BMT-dəki qalmaqal və ya məktəblərdə geyim qaydaları ilə izah etmək kifayət etməyə bilər. Siyasi araşdırmaçı Asif Nərimanlı hesab edir ki, görünən mübahisələrin arxasında Bakı və Ankaranın İranın və bütövlükdə regionun gələcəyi ilə bağlı fərqli strateji hesablamaları dayana bilər.
“Qarabağdan İsrail məsələsinə, Naxçıvana hücumdan məktəbli geyiminə qədər müxtəlif mövzular gündəmə gətirilib. Amma bunların heç biri ‘əsas toqquşma nöqtəsi nədir?’ sualına tam cavab vermir. Məncə, İran amili bu mənzərəni daha aydın göstərir”.
Naxçıvan hadisəsi ilk ciddi siqnal idimi?
2026-cı il martın 5-də Naxçıvana İran ərazisindən dronların uçduğu Azərbaycan tərəfindən açıqlanıb. Dronlardan biri Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının terminalına zərər vurub, digəri Şəkərabad kəndində məktəbin yaxınlığına düşüb. Azərbaycan hadisəni sərt şəkildə qınayıb və İrandan izahat tələb edib.
Nərimanlı hesab edir ki, bu hadisə Türkiyənin informasiya məkanında Azərbaycanla bağlı ritorikanın daha açıq xarakter aldığı mərhələlərdən biri olub.
“Hücuma məruz qalan Azərbaycan idi. Lakin Türkiyənin müəyyən media və siyasi çevrələrində Bakının reaksiyasının özünün müzakirəyə çıxarılması diqqətçəkən idi. Bu, münasibətlərdə görünməyən fikir ayrılıqlarının mövcudluğu ehtimalını gücləndirirdi”.
Bununla belə, Türkiyə dövlətinin rəsmi mövqeyi hücumu qınamaq olub. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi martın 5-də Naxçıvana dron hücumlarını “qətiyyətlə pislədiyini” açıqlayıb və Türkiyənin Azərbaycanın yanında olduğunu vurğulayıb. Hakan Fidan da Ceyhun Bayramovla məsələni telefonla müzakirə edib.
Bu səbəbdən Nərimanlının irəli sürdüyü tezis Türkiyə dövlətinin rəsmi mövqeyindən daha çox ölkə daxilindəki müəyyən siyasi-media dairələrinin davranışına dair şərh kimi qiymətləndirilməlidir.
Məktəbli forması mübahisəsi ikinci mərhələ oldu
Nərimanlıya görə, ikinci mühüm hadisə Azərbaycanda vahid məktəbli geyimi qaydalarının Türkiyədə “hicab qadağası” kimi təqdim olunmasıdır.
Bu dəfə müzakirələr təkcə media ilə məhdudlaşmayıb. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müşaviri Oktay Saral, eləcə də AKP-nin bəzi millət vəkilləri Azərbaycan hökumətinin qərarını açıq şəkildə tənqid ediblər. Azərbaycan mediasında bu reaksiyalar ölkənin daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilib.
“Burada əsas sual budur: niyə Türkiyə başqa yaxın ölkələrdə eyni tip qaydalara belə reaksiya vermədiyi halda, Azərbaycan məsələsində mübahisə rəsmi səviyyəyə qədər yüksəldi? Bu detal göstərir ki, söhbət yalnız hicabdan getməyə bilər”.
“İran arxa plana keçdi”
Nərimanlı hesab edir ki, Azərbaycan məktəblərindəki qərarın xarici dini-ideoloji təsir kanallarını üzə çıxarmaq məqsədi daşıması ehtimalı da nəzərdən keçirilməlidir.
“Bu prosesi müəyyən mənada ‘idarəolunan xaos’ kimi də oxumaq olar: hansı şəbəkələrin, hansı xarici ideoloji mərkəzlərin reaksiya verəcəyi görünür və dövlət öz təhlükəsizlik siyasətini buna uyğun qurur”.
Onun fikrincə, Türkiyədən gələn sərt reaksiyalar İranın bu mövzuda oynaya biləcəyi rolu arxa plana keçirib.
Maraqlıdır ki, İran XİN sonrakı açıqlamasında məktəbli geyimi məsələsinin Azərbaycanın daxili imkanları və ictimai dialoq çərçivəsində həllinə ümid etdiyini bildirib.
Əsas strateji fərq İranın gələcəyi ilə bağlıdır?
Nərimanlının təhlilində əsas tezis məhz burada ortaya çıxır.
“Azərbaycan İranın əleyhinə cəbhədə yer almaq siyasəti yürütmür. Bakı dəfələrlə qonşuluq münasibətlərinə və regional münaqişələrin danışıqlar yolu ilə həllinə üstünlük verdiyini göstərib. Amma İranın daxilində Azərbaycanın iradəsindən asılı olmayaraq böyük dəyişiklik baş verərsə, Bakı öz milli maraqlarını düşünməyə məcburdur”.
Araşdırmaçı hesab edir ki, belə bir ssenaridə Cənubi Azərbaycan və Təbriz amili Bakının strateji hesablamalarında qaçılmaz mövzuya çevrilə bilər. Türkiyənin isə İranın ərazi bütövlüyü, regional balans və mümkün parçalanmanın yaradacağı təhlükəsizlik riskləri ilə bağlı hesablamaları Azərbaycanla tam üst-üstə düşməyə bilər.
“Bakı və Ankara İranın sabit qalmasında müəyyən ortaq maraqlara malik ola bilər. Lakin İran daxilində böyük dəyişiklik baş verərsə, həmin dəyişiklikdən sonrakı regional düzənə baxışları eyni olmaya bilər. Məncə, son informasiya qarşıdurmalarının arxasında axtarılmalı əsas strateji suallardan biri budur”.
Münasibətlərdə problem var, amma ittifaq qalır
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində son gərginlik artıq beynəlxalq medianın da diqqətinə düşüb. “Reuters” oktyabrın sonunda münasibətlərdəki fikir ayrılıqlarını İsrail, suverenlik, dini-siyasi təsir və regional siyasətlə bağlı daha geniş problemlərlə əlaqələndirib. Bununla yanaşı, müdafiə və enerji əməkdaşlığının güclü olaraq qaldığını vurğulayıb.
Nərimanlının fikrincə, mübahisəni “Azərbaycan Türkiyədən uzaqlaşır” kimi təqdim etmək doğru olmaz:
“Söhbət strateji müttəfiqliyin bitməsindən getmir. Əsas məsələ iki müttəfiqin regionun gələcəyi ilə bağlı maraqlarının hansı nöqtələrdə üst-üstə düşməsi, hansı nöqtələrdə isə fərqlənməsidir”.
Onun qənaətinə görə, İranın gələcəyi ilə bağlı mümkün ssenarilər Bakı-Ankara münasibətlərində görünən informasiya mübahisələrindən daha dərin strateji məsələ ola bilər. Lakin Türkiyə hakimiyyətinin Azərbaycana qarşı kampaniyaları İran məsələsinə görə təşkil etdiyini təsdiqləyən açıq sübut yoxdur və bu nəticə Asif Nərimanlının siyasi təhlilidir.
