ABŞ hazırda dünyada ən geniş xarici hərbi baza, logistika və giriş məntəqələri şəbəkəsinə malikdir və müxtəlif hesablamalara görə Amerika qüvvələrinin təxminən 80 ölkə və ərazidə yüzlərlə hərbi obyektə çıxışı var.
MSNews.az xəbər verir ki, dəqiq rəqəm “hərbi baza” anlayışının necə müəyyənləşdirilməsindən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişir. 2025-ci ildə yenilənmiş müstəqil hesablamalar ABŞ-ın xaricdə təxminən 750-800 baza məntəqəsinə malik olduğunu göstərir.
“Overseas Base Realignment and Closure Coalition” tərəfindən yayımlanan 2025-ci il məlumatında təxminən 80 xarici ölkə və ərazidə 750-800 hərbi baza və məntəqə olduğu hesablanır. Bu rəqəm Devid Vayn və həmkarlarının 2021-ci ildə müəyyən etdiyi 750 baza üzərinə sonrakı illərdə açılan və ya yenidən istifadə edilən obyektlərin əlavə edilməsinə əsaslanır. 2023-cü ildə bəzi mənbələrdə yayılan 742 baza rəqəmi də eyni geniş metodologiyaya yaxın, lakin daha köhnə hesablamadır.
Rəsmi rəqəmlər isə daha aşağıdır. Pentaqonun FY2025 Base Structure Report məlumatlarına əsaslanan açıq hesablama xaricdə 549 “site” göstərir. Bu göstərici 30 sentyabr 2024-cü il vəziyyətini əks etdirir. Burada “site” anlayışı ayrıca hərbi baza ilə eyni məna daşımır: böyük aviabazadan tutmuş anbara, radar və digər daşınmaz hərbi infrastruktura qədər fərqli obyektlər ayrıca qeyd edilə bilər.
Daha konservativ yanaşmanı “ABŞ Konqresinin Tədqiqat Xidməti” — CRS tətbiq edir. Onun 2024-cü il hesabatında Pentaqonun 51 ölkədə ən azı 128 xarici bazanı və digər hərbi məntəqəni idarə etdiyi və ya istifadə etdiyi bildirilir. Bunlardan 68-i ən azı 15 ildir davamlı istifadə edilən “persistent” baza, 60-ı isə digər hərbi giriş və istifadə məntəqələridir.
Bu fərqlər ziddiyyət deyil. CRS yalnız müəyyən əməliyyat və davamlılıq meyarlarına cavab verən obyektləri sayır, Pentaqon daşınmaz əmlak “site”larını ayrıca qeydə alır, müstəqil tədqiqatçılar isə kiçik “lily pad” məntəqələrini, birgə istifadə olunan aerodromları, host ölkəyə məxsus bazalardakı Amerika obyektlərini və bəzi müvəqqəti giriş nöqtələrini də hesaba qata bilirlər.
ABŞ bu obyektlərdən istifadə hüququnu adətən ev sahibi ölkələrlə bağlanan SOFA — qüvvələrin statusu haqqında sazişlər, Müdafiə Əməkdaşlığı Sazişləri, Visiting Forces Agreement və memorandumlar vasitəsilə əldə edir. CRS qeyd edir ki, bəzi hallarda belə razılaşmaların şərtləri, hətta onların mövcudluğu belə ictimaiyyətə açıqlanmaya bilər.
Bu sistem Vaşinqtona böhran başlamazdan əvvəl aerodromlara, limanlara, anbarlara və logistika infrastrukturlarına çıxış yaratmağa imkan verir. CRS xaricdəki bazaların əsas funksiyaları sırasında hərbi böhranlara sürətli reaksiya, rəqiblərin çəkindirilməsi və müttəfiqlərə təhlükəsizlik təminatının gücləndirilməsini göstərir. Başqa sözlə, qüvvələrin dünyanın digər regionlarına daşınması üçün lazım olan infrastrukturun bir hissəsi əvvəlcədən hazır vəziyyətdə olur.
Bunun əks nümunəsi 2003-cü ildə Türkiyədə yaşanıb. Türkiyə Böyük Millət Məclisi martın 1-də 62 minədək ABŞ hərbçisinin Türkiyə ərazisindən istifadə edərək İraqa şimaldan daxil olmasına imkan verəcək təklifi qəbul etməyib. Nəticədə ABŞ İraq müharibəsində nəzərdə tutulan güclü şimal cəbhəsi planını dəyişdirməli və qüvvələrinin bir hissəsini başqa istiqamətə yönəltməli olub. “ABŞ Konqresinin Tədqiqat Xidməti” bu qərarın ABŞ-ın ilkin hərbi planına ciddi təsir etdiyini təsdiqləyir.
ABŞ-ın qlobal hərbi fəallığının miqyası yalnız bazaların sayı ilə məhdudlaşmır. Braun Universitetinin “Costs of War” layihəsinin araşdırmasına görə, 2021-2023-cü illərdə ABŞ hökuməti 78 ölkədə terrorla mübarizə fəaliyyəti həyata keçirib. Bunlardan azı 9-da quru döyüş əməliyyatları, azı 4-də isə hava zərbələri qeydə alınıb. Hesabata ABŞ-ın Rusiya və Çinə qarşı yönəlmiş digər hərbi fəaliyyətləri, bütün xüsusi təyinatlı əməliyyatlar və CIA fəaliyyəti daxil edilməyib.
11 sentyabr 2001-ci ildən sonrakı hərbi kampaniyaların maliyyə yükü də trilyonlarla dollarla ölçülür. “Costs of War” hesab edir ki, 2001-ci ildən FY2022-yə qədər ABŞ-ın terror hücumlarından sonra apardığı müharibələr və əlaqəli xərclərin ümumi büdcə yükü, gələcək veteran öhdəlikləri daxil olmaqla, təxminən 8 trilyon dollar təşkil edir. Bu hesablamaya gələcək illərdə müharibə borclarına ödənəcək bütün faizlər daxil deyil.
Eyni layihənin başqa araşdırmasına görə, 2001-2021-ci illərdə Pentaqonun bütün istiqamətlər üzrə xərcləri 14 trilyon dolları keçib və bunun təxminən üçdə biri ilə yarısı özəl hərbi podratçıların payına düşüb.
2001-2020-ci illərdə “Lockheed Martin”, “Boeing”, “General Dynamics”, “Raytheon” və “Northrop Grumman” birlikdə 2,1 trilyon dollardan çox Pentaqon müqaviləsi əldə edib. Bu rəqəm 2021-ci il dollarlarının dəyəri ilə hesablanıb.
Sonrakı dövrdə özəl sektorun çəkisi daha da artıb. “Costs of War” və “Quincy Institute”un 2025-ci il araşdırmasına görə, 2020-2024-cü illərdə Pentaqon özəl şirkətlərə 2,4 trilyon dollarlıq müqavilə verib. Bu, Müdafiə Nazirliyinin həmin beş ildəki 4,4 trilyon dollarlıq diskresion xərclərinin təxminən 54 faizinə bərabərdir. Təkcə beş böyük müdafiə şirkəti bu dövrdə 771 milyard dollar müqavilə əldə edib.
Müharibələrin insan itkisi ilə bağlı göstəricilər isə xüsusilə ağırdır. “Costs of War”ın hesablamasına görə, 11 sentyabrdan sonrakı müharibə zonalarında 940 mindən çox insan birbaşa döyüş zorakılığı nəticəsində həlak olub. Buraya mülki şəxslər, müxtəlif tərəflərin hərbçiləri, podratçılar, jurnalistlər və humanitar işçilər daxildir.
Layihə səhiyyə sistemlərinin dağılması, yoxsulluq, qida çatışmazlığı, infrastrukturun məhv edilməsi və xəstəliklər kimi dolayı təsirləri də hesablayaraq ümumi ölüm sayını ən azı 4,5-4,7 milyon olaraq qiymətləndirir. Lakin tədqiqatçılar özləri də bu rəqəmin dəqiq statistika deyil, mövcud məlumatlara əsaslanan elmi qiymətləndirmə olduğunu vurğulayırlar.
Bundan başqa, Əfqanıstan, Pakistan, İraq, Suriya, Liviya, Yəmən, Somali və Filippində ABŞ-ın iştirak etdiyi post-9/11 müharibələri nəticəsində ən azı 38 milyon insanın məcburi köçkün düşdüyü hesablanıb. Araşdırma bunun konservativ qiymətləndirmə olduğunu, daha geniş hesablamada rəqəmin 49-60 milyona qədər yüksələ biləcəyini bildirir.
Burada mühüm bir fərq saxlanılmalıdır: 4,5-4,7 milyon ölümün hamısını birbaşa ABŞ ordusunun öldürdüyü insanlar kimi təqdim etmək düzgün deyil. Hesablamalar ABŞ-ın başladığı və ya iştirak etdiyi müharibə zonalarında müxtəlif dövlətlərin, silahlı qrupların və müharibənin dolayı sosial-iqtisadi təsirlərinin yaratdığı ölümləri birlikdə əhatə edir. Eyni qayda 38 milyon məcburi köçkün göstəricisinə də aiddir.
Digər tərəfdən, “ABŞ bu baza şəbəkəsi olmasaydı bütün bu əməliyyatları həyata keçirə bilməzdi” nəticəsini elmi olaraq sübut edilmiş fakt kimi təqdim etmək olmaz. Bununla belə, CRS və digər hərbi tədqiqatlar xaricdəki bazaların ABŞ-a qüvvələri daha sürətli yerləşdirmək, təchizat təmin etmək və uzaq regionlarda davamlı hərbi mövcudluq saxlamaq imkanı verdiyini açıq şəkildə göstərir. Buna görə bazaların ABŞ-ın qlobal hərbi güc proyeksiyasının əsas infrastrukturlarından biri olması mübahisəsizdir.
Tarixi müqayisədə də bir düzəliş vacibdir. ABŞ-ın hazırkı şəbəkəsi müasir dövrdə digər dövlətlərlə müqayisədə misilsiz dərəcədə genişdir, lakin say baxımından ABŞ-ın öz tarixində rekord deyil. Akademik araşdırmalara görə, İkinci Dünya müharibəsinin sonunda ABŞ təxminən 2 min xarici baza məntəqəsində 30 minədək hərbi qurğu və obyekt istifadə edirdi. Müharibədən sonra onların böyük hissəsi bağlanıb və daha kiçik, lakin daimi qlobal şəbəkə formalaşıb.
