ABŞ Ədliyyə Nazirliyi İran neftini daşıyan tankerlərin və onların yüklərinin hərbi əməliyyat zamanı ələ keçirilməsindən sonra daha sürətli şəkildə ABŞ mülkiyyəti kimi tanınmasına imkan verəcək tarixi “prize courts” – “mükafat məhkəmələri” mexanizmini yenidən aktivləşdirməyə hazırlaşır.
MSNews.az xəbər verir ki, bu barədə məsələdən məlumatlı üç mənbəyə istinadən “Bloomberg Law” məlumat yayıb. Mənbələrin sözlərinə görə, planın məqsədi ABŞ-ın İrana qarşı dəniz blokadasını gücləndirmək və ələ keçirilən neftin satışından əldə edilən gəlirlərin dövlət xəzinəsinə yönəldilməsini sürətləndirməkdir.
ABŞ-ın Hyuston üzrə federal prokuroru Aaron Reitz Ədliyyə Nazirliyinin bu istiqamətdə işlədiyini təsdiqləyərək “prize courts” sistemini qədim dəniz hüququ mexanizmi adlandırıb. Onun sözlərinə görə, hərbi münaqişə zamanı ABŞ-ın milli təhlükəsizlik maraqları düşməni dəstəkləyən gəmilərin və yüklərin ələ keçirilməsini tələb edə bilər və federal məhkəmələr belə aktivlərin sonrakı taleyini müəyyənləşdirməyə hazır olmalıdır.
Plan hələ yekunlaşdırılmayıb. Təklif qəbul edilərsə, federal prokurorlar düşmən gəmilərindən, eləcə də müəyyən hallarda neytral ölkələrin gəmilərində daşınan yüklərdən götürülmüş neft və digər malların ABŞ-ın “mükafatı” kimi tanınması üçün daha sürətli hüquqi prosedur əldə edə bilərlər. Əmlak satıldıqdan sonra vəsait ABŞ Xəzinədarlığına köçürülə bilər.
“Prize courts” sistemi əsasən XVIII-XIX əsrlərdə dəniz müharibələri zamanı geniş istifadə olunub. ABŞ-da bu mexanizm Vətəndaş müharibəsi dövründə mühüm rol oynayıb, lakin İkinci Dünya müharibəsindən sonra faktiki olaraq istifadədən çıxıb. Hüquq ekspertləri onun müasir beynəlxalq humanitar və dəniz hüququ çərçivəsində tətbiqinin ciddi məhkəmə mübahisələri yaradacağını bildirirlər.
Hazırda ABŞ İranla əlaqəli tankerlər və neft yükləri üçün əsasən klassik mülki müsadirə prosedurlarından istifadə edir. Məsələn, Ədliyyə Nazirliyi fevralda 2025-ci ilin dekabrında açıq dənizdə ələ keçirilmiş “Skipper” tankerinin və təxminən 1,8 milyon barel xam neftin müsadirəsi üçün federal məhkəməyə müraciət etmişdi. ABŞ tərəfi həmin tanker və yükün SEPAH və onun “Qüds” qüvvələri ilə əlaqəli fəaliyyətlərə xidmət etdiyini iddia edir.
“Bloomberg”in məlumatına görə, yeni mexanizmin üstünlüklərindən biri də məhz mövcud mülki müsadirə proseslərinin üçüncü tərəflərin iddiaları səbəbindən uzanmasının qarşısını almaqdır. Gəmi sahibləri və İranla əlaqəli terror hücumlarının qurbanları kimi tərəflərin gəlirlərə iddia qaldırması hüquqi prosesləri mürəkkəbləşdirə bilər.
Bununla yanaşı, ABŞ administrasiyası İranın neft ticarətinə qarşı iqtisadi təzyiqi də genişləndirir. Avqustun 23-də Vaşinqton İranla əlaqəli 60-dan çox şəxs, şirkət və gəmini yeni sanksiyalar siyahısına daxil edib.
Beləliklə, ABŞ-ın “mükafat məhkəmələri”ni bərpa etmək planı təsdiqlənib, lakin mexanizm hələ tətbiq olunmayıb və hüquqi çərçivəsi yekunlaşdırılmayıb. Onun real istifadəsi həm ABŞ daxilində, həm də beynəlxalq hüquq baxımından ciddi mübahisələrlə üzləşə bilər.
