MSNews.az xəbər verir ki, Amerikada mafiyanın ictimai təsəvvürdə sirli, sərt qaydalarla idarə olunan və görünməz hakimiyyətə malik təşkilat kimi təqdim edilməsi XIX əsrin sonlarından başlayıb.
“Mafiya” sözü Amerika mətbuatına necə daxil oldu?
1890-cı ildə Yeni Orlean polis rəisi Devid Hennessinin öldürülməsindən sonra yerli italyan icmasının üzvləri geniş şəkildə şübhəli elan edildi. Təqsirləndirilənlərin bir qisminin bəraət almasından sonra 1891-ci ildə 11 italiyalı həbsxanaya hücum edən kütlə tərəfindən öldürüldü.
ABŞ Dövlət Departamentinin tarixi sənədlərində həmin dövrdə Yeni Orleanda “Mafiya” adlandırılan gizli cəmiyyətin mövcudluğu barədə iddiaların rəsmi araşdırmalara daxil edildiyi görünür. Bununla belə, bütün italiyalı mühacirlərin vahid cinayət təşkilatına bağlı olması barədə təsəvvürlər çox vaxt sübutlardan deyil, dövrün ksenofob və sensasiyalı mətbuatından qaynaqlanırdı.
Beləliklə, “mafioso” obrazı ABŞ ictimaiyyətinə təkcə cinayət xəbəri kimi deyil, həm də etnik stereotip və qorxulu gizli cəmiyyət hekayəsi kimi təqdim olundu.
“Quru qanun” mafiyanı biznes imperiyasına çevirdi
1920–1933-cü illərdə ABŞ-də spirtli içkilərin istehsalı və satışını qadağan edən “quru qanun” qüvvədə idi. Qadağa alkoqola tələbi aradan qaldırmadı, əksinə, qeyri-qanuni istehsal və qaçaqmalçılıq üçün nəhəng bazar yaratdı.
Bu dövrdə cinayətkar qruplar sadə küçə dəstələrindən maliyyə, logistika, korrupsiya və silahlı mühafizə sisteminə malik sabit şəbəkələrə çevrildilər. Al Kapone kimi şəxslər və Çikaqo sindikatı məhz həmin illərdə ölkə miqyasında şöhrət qazandı. “FBI” Kaponenin 1920-ci və 1930-cu illərin əvvəllərində Çikaqonun ən məşhur qanqsterlərindən birinə çevrildiyini qeyd edir.
1931-ci ildə Nyu-Yorkdakı əsas italyan-amerikalı cinayət qruplarının sonradan “Beş ailə” kimi tanınan strukturu və onların fəaliyyətini əlaqələndirən “Komissiya” formalaşdı. Bununla mafiya mediada təsadüfi cinayətkarlardan ibarət dəstə deyil, öz iyerarxiyası və idarəetmə sistemi olan alternativ hakimiyyət modeli kimi görünməyə başladı.
Konqres dinləmələri mafiyanı televiziya tamaşasına çevirdi
Mafiyanın Amerika populyar mədəniyyətinə daxil olmasında əsas dönüş nöqtələrindən biri 1950–1951-ci illərdə senator Estes Kefauverin rəhbərliyi ilə keçirilən mütəşəkkil cinayətkarlıq dinləmələri oldu.
Dinləmələr televiziya ilə canlı yayımlanır, məşhur cinayətkarlar, bukmekerlər, korrupsiyada şübhəli bilinən məmurlar və polis əməkdaşları kameralar qarşısında ifadə verirdilər.
ABŞ Senatının Tarix İdarəsinin məlumatına görə, 1951-ci ilin martında keçirilən canlı dinləmələri təxminən 30 milyon amerikalı izləyib. Bu, televiziyanın hələ yeni yayıldığı dövr üçün görünməmiş göstərici idi.
Las-Veqasdakı Mafiya Muzeyi həmin auditoriyanın 1950-ci il Dünya Seriyasını izləyənlərin sayından təxminən iki dəfə çox olduğunu bildirir. Buna görə “30 milyon tamaşaçı” iddiası ümumən etibarlı sayılsa da, onun məhz 1951-ci ilin deyil, əvvəlki ilin beysbol finalı ilə müqayisə edilməsi daha dəqiqdir.
Televiziya mafiyanı ilk dəfə milyonlarla amerikalının evinə canlı şəkildə gətirdi. Tamaşaçılar artıq cinayətkarlar barədə yalnız qəzetlərdə oxumur, onların davranışlarını və susmaq üsullarını birbaşa izləyirdilər.
Co Valaçi mafiyanın daxili dilini açıqladı
1963-cü ildə mafiyanın keçmiş üzvü Co Valaçinin Senatda verdiyi ifadələr ictimaiyyətə təşkilatın daxilindəki andiçmə mərasimləri, ailə strukturu, rəhbərlik sistemi və üzvlük qaydaları barədə məlumat verdi.
“FBI” Valaçinin ifadələrini Amerika mafiyasının daxili quruluşunun ictimaiyyətə açılmasında mühüm mərhələ kimi təqdim edir. Senatın Daimi Araşdırmalar Alt Komitəsi də həmin dinləmələrin italyan mafiyasının iş prinsiplərini araşdırdığını bildirir.
Bu dinləmələrdən sonra “Cosa Nostra”, “ailə”, “don”, “konsilyeri” və digər anlayışlar hüquq-mühafizə orqanlarının terminologiyasından mediaya, daha sonra isə gündəlik danışıq və populyar mədəniyyətə keçdi.
Buna görə Vaşinqtonun mafiyaya aid dili məqsədli şəkildə “ixrac etdiyini” demək tam dəqiq olmazdı. Lakin ABŞ Konqresinin açıq dinləmələri, federal araşdırmalar və onların mediada geniş işıqlandırılması bu terminlərin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını sürətləndirdi.
“Xaç atası” mafiyanı Amerika mifinə çevirdi
1972-ci ildə ekranlara çıxan Frensis Ford Koppolanın “Xaç atası” filmi mafiya haqqında təsəvvürləri kökündən dəyişdirdi.
Koppola Mario Puzonun romanına əvvəlcə ehtiyatla yanaşsa da, sonradan hekayədə daha geniş mövzu gördü. Vanity Feyr yazır ki, rejissor filmi sadəcə mütəşəkkil cinayətkarlıq haqqında əsər deyil, ailə xronikası və Amerika kapitalizminin metaforası kimi qurmağa qərar vermişdi.
Bu yanaşmada Korleone ailəsi yalnız cinayətkar qrup deyil. O, biznes müqavilələri bağlayan, rəqiblərlə mübarizə aparan, siyasi əlaqələr quran, hakimiyyəti miras ötürən və sədaqəti kapital kimi istifadə edən alternativ korporasiyadır.
Film mafiyanı romantikləşdirməklə yanaşı, onu ailə, hakimiyyət, biznes, immiqrasiya və “Amerika arzusu” mövzuları ilə birləşdirdi. Nəticədə “xaç atası” sözü cinayət təşkilatının başçısından daha geniş məna qazandı və siyasi, biznes və mədəni mühitdə güclü himayədar obrazının sinoniminə çevrildi.
Amerika modeli necə qloballaşdı?
ABŞ mafiyanı yaratmadı. Lakin onun qlobal görünüşünü böyük ölçüdə Amerika mediası müəyyənləşdirdi:
Konqres dinləmələri cinayətkar iyerarxiyanı ictimaiyyətə göstərdi, federal qurumlar onun terminologiyasını sistemləşdirdi, televiziya mafiyanı milli tamaşaya çevirdi, Hollivud isə bu obrazı bütün dünyaya yaydı.
Bunun nəticəsində müxtəlif ölkələrdə bir-birindən fərqli quruluşa malik cinayət təşkilatları belə mediada “ailələr”, “donlar” və “xaç ataları” vasitəsilə təsvir olunmağa başladı.
Beləliklə, Siciliyada yaranan mafiya ABŞ-də yenidən qurulan mədəni məhsula çevrildi: yarı real cinayət şəbəkəsi, yarı siyasi metafora, yarı ailə dastanı. Məhz bu qarışıq onun dünya miqyasında ən tanınan kriminal miflərdən birinə çevrilməsini təmin etdi.
