ABŞ Prezidenti Donald Trampın son açıqlamalarında İranda qarşıya qoyulan məqsədlərə “vaxtından əvvəl” və “gözlənildiyindən daha güclü şəkildə” nail olunduğunu vurğulaması, ilk baxışda hərbi-siyasi üstünlük nümayişi kimi təqdim edilsə də, əslində bunun mümkün çıxış strategiyasının informasiya zəmini kimi oxunması daha məntiqli görünür.
“Reuters”-in 5 mart tarixli materialında da Trampın əməliyyatların “qrafikdən öndə” getdiyini söylədiyi qeyd olunur. Eyni zamanda, 10 mart məlumatlarında onun müharibənin tezliklə zəifləyə və ya səngiyə biləcəyinə işarə etdiyi, bunun ardınca neft qiymətlərində kəskin enmə baş verdiyi bildirilir. Bu isə onu göstərir ki, Vaşinqtondan gələn ritorika yalnız hərbi mesaj deyil, həm də bazarlara, seçicilərə və müttəfiqlərə hesablanmış siyasi siqnaldır.
Novruzəli Yusubzadənin yanaşmasında əsas vurğu məhz, Trampın daxili siyasi məcburiyyətlərinə edilir. Bu yanaşma kifayət qədər əsaslı görünür. ABŞ-da İranla müharibənin uzanması enerji bazarlarına birbaşa təsir göstərir, benzin və neft qiymətlərindəki artım isə Trampın seçici bazasında narahatlıq yaradır. “Reuters” yazır ki, Ağ Ev məhz, enerji qiymətlərini cilovlamaq üçün müxtəlif variantları, o cümlədən ehtiyat neft buraxılışı və sanksiya siyasətinə yenidən baxılması kimi addımları nəzərdən keçirib. Bu fonda “biz artıq hədəflərimizə çatmışıq” tezisi siyasi auditoriyanı mümkün geri çəkilməyə əvvəlcədən hazırlamaq üçün istifadə olunan klassik legitimləşdirici formul ola bilər.
Başqa sözlə, burada məsələ sırf hərbi qələbə elan etməkdən ibarət deyil. Məqsəd həm də münaqişədən tam nəticə əldə etmədən çıxma ehtimalını seçici üçün “uğurlu sonluq” kimi çərçivələməkdir. Çünki müharibəni başlamaq üçün siyasi iradə kifayət edə bilər, lakin onu birtərəfli qaydada bitirmək üçün real və danılmaz nəticə lazımdır. Hazırkı mərhələdə isə materiallar göstərir ki, regionda münaqişənin tam bağlanmasına imkan verən sabit və aydın çıxış planı görünmür; əksinə, həm ABŞ, həm İsrail tərəfindən ziddiyyətli siqnallar verilir, İran isə hələ də cavab potensialını saxladığını göstərməyə çalışır.
Məhz, bu nöqtədə Yusubzadənin “inisiativ artıq İrandadır” fikri diqqət çəkir. Bu tezisin əsasında duran məntiq belədir: əgər qarşı tərəf strateji məqsədlərinə tam nail olmadan çıxış axtarırsa, onda müharibənin siyasi yekununu müəyyənləşdirmək imkanları nisbətən daha çox müqavimət göstərən tərəfin əlinə keçir. Xüsusilə də, İran daxilində Əli Laricani kimi fiqurların önə çıxması, Tehranın müharibənin nə vaxt və hansı şərtlərlə bitəcəyinə dair siyasi iradə nümayiş etdirmək istədiyini göstərir. Son günlər Laricaninin İran təhlükəsizlik arxitekturasında daha mühüm rol oynadığını və qərarvermə mərkəzlərində çəkisinin artdığını göstərir.
İkinci məsələ isə İranın reaksiyası ilə bağlıdır. Yusubzadə hesab edir ki, Tehran ilkin həssas mərhələni geridə qoyduqdan sonra artıq savaşın müəyyən qədər uzanmasında maraqlı ola bilər. Bu yanaşmanın arxasında “çəkindiriciliyin bərpası” anlayışı dayanır. İran üçün problem təkcə fiziki itkilər və ya hərbi zərbələr deyil; əsas problem rəqibin gözündə cəzasız vurula bilən aktora çevrilmək riskidir. Əgər Tehran bu təsviri sındıra bilməsə, müharibədən sonra da strateji nüfuz itkisi yaşayacaq. Buna görə İran üçün münaqişənin müəyyən müddət davam etməsi, qarşı tərəfə xərc yükləməsi və regional riskləri yüksək səviyyədə saxlaması, bəzən birbaşa hərbi qələbədən daha vacib görünə bilər.
Bu mənada Laricaninin “müharibənin nə vaxt bitəcəyini biz deyəcəyik” məzmunlu xətti açıqlamaları sadəcə ritorik sərtlik deyil. Bu, həm daxili auditoriyaya, həm də Vaşinqton və Təl-Əvivə ünvanlanan mesajdır: İran hələ masadan qalxmayıb və oyunun finalını rəqibin diktəsi ilə qəbul etməyə hazır deyil. Yəni Tehran mümkün atəşkəs və ya deeskalasiya variantını yalnız öz strateji reputasiyasını qismən bərpa etdikdən sonra qəbul etmək istəyir.
Nəticə etibarilə, Trampın “hədəflərə çatdıq” ritorikası hərbi əməliyyatların uğur hesabatından çox, siyasi çıxış qapısının hazırlanması kimi görünür. Novruzəli Yusubzadənin şərhi də məhz, bu məqamı önə çıxarır: Vaşinqton üçün əsas məsələ artıq necə qalib gəlməkdən çox, necə geri çəkilib bunu məğlubiyyət kimi göstərməməkdir. İran üçün isə əsas məsələ savaşı istənilən anda dayandırmaq yox, onu elə nöqtəyə çatdırmaqdır ki, sonrakı regional balansda çəkindiricilik qabiliyyəti yenidən hiss olunsun. Buna görə də yaxın dövrdə tərəflərin ritorikasında “qələbə”, “məqsədlərə nail olundu”, “müharibənin sonu yaxınlaşır” kimi ifadələr artsa belə, bu, münaqişənin doğrudan da bitdiyi anlamına gəlməyə bilər. Əksinə, belə bəyanatlar çox zaman yekun diplomatik və ya hərbi manevrlərdən əvvəl gələn psixoloji-siyasi hazırlıq mərhələsinin əlaməti olur.
TƏHLİL | Novruzəli YUSUBZADƏ
