Yaponiyanın Osaka Metropolitan Universitetinin alimləri tropik sularda yaşayan kiçik “Labroides dimidiatus” balıqlarının güzgüdə öz əksini tanıya biləcəyini göstərən yeni nəticələr əldə ediblər.
“Cleaner wrasse” kimi tanınan bu balıqlar üzərində aparılan təcrübələr onların güzgüdə gördükləri görüntünü sadəcə başqa balıq kimi qəbul etmədiyini, müəyyən mərhələdən sonra əkslə bağlı davranışlarını dəyişdirdiyini göstərib.
Tədqiqatda klassik güzgü testindən istifadə olunub. Bu üsulda heyvanın bədəninin birbaşa görə bilmədiyi hissəsinə işarə qoyulur və onun güzgüdə həmin işarəni görüb-görmədiyi, ona reaksiya verib-vermədiyi müşahidə edilir. Güzgü testi ilk dəfə 1970-ci ildə amerikalı psixoloq Qordon Qellap tərəfindən şimpanzelər üzərində aparılıb və sonradan heyvanlarda özünü tanıma qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün əsas metodlardan birinə çevrilib.
2019-cu ildə “PLOS Biology” jurnalında dərc edilən araşdırmada alimlər göstərmişdilər ki, “Labroides dimidiatus” əvvəlcə güzgüdəki əksinə sosial və aqressiv reaksiya verir, daha sonra isə qeyri-adi hərəkətlər etməyə və öz bədənini güzgü vasitəsilə müşahidə etməyə başlayır. Balığın boğaz hissəsinə rəngli işarə qoyulduqda isə o, yalnız güzgü qarşısında bu işarəni silməyə çalışıb; şəffaf işarə və ya güzgüsüz şəraitdə eyni davranış müşahidə edilməyib.
2022-ci ildə eyni mövzu üzrə dərc edilən əlavə araşdırma bu nəticələri daha da gücləndirib. Tədqiqatçılar 14 yeni balığın hamısının güzgü qarşısında boğazlarına qoyulan qəhvəyi işarəni silməyə çalışdığını, lakin başqa rəngli və ya ekoloji baxımdan “parazitə bənzəməyən” işarələrə eyni reaksiya vermədiyini bildiriblər. Alimlər bu nəticələrin balıqların güzgü testindən keçə biləcəyinə dair sübutları artırdığını, eyni zamanda testin özünün izahı ilə bağlı elmi müzakirələri dərinləşdirdiyini qeyd ediblər.
Son tədqiqatlarda isə bu balıqların güzgü qarşısında daha mürəkkəb davranışlar göstərdiyi bildirilib. Osaka Metropolitan Universitetinin məlumatına görə, bəzi balıqlar güzgünün qarşısına yemək parçası buraxaraq onun əksdə necə hərəkət etdiyini müşahidə ediblər. Alimlər bunu “contingency testing” — yəni güzgüdəki görüntünün öz hərəkətləri və ətrafdakı obyektlərlə əlaqəsini yoxlama davranışı kimi şərh edirlər. Belə davranışlar daha əvvəl əsasən delfinlər kimi yüksək intellektli heyvanlarda müşahidə olunurdu.
Bununla belə, mütəxəssislər nəticələrin ehtiyatla təqdim edilməli olduğunu vurğulayırlar. Güzgü testindən keçmək heyvanın öz əksini tanıması barədə mühüm göstərici sayılsa da, bu, “şüurun tam sübutu” kimi qəbul edilmir. “PLOS Biology”-də dərc edilən 2019-cu il məqaləsində müəlliflər açıq şəkildə bildirirlər ki, “Labroides dimidiatus”-un davranışları güzgü testinin bütün mərhələlərinə uyğun gəlsə də, bu nəticə balıqların insanlardakı kimi özünüdərkə malik olduğunu qəti şəkildə sübut etmir; əksinə, heyvan şüuru və güzgü testinin etibarlılığı barədə yeni suallar yaradır.
Əvvəllər güzgü testində müsbət nəticələr əsasən şimpanze, oranqutan, bonobo, delfin, fil və bəzi quş növləri ilə əlaqələndirilirdi. Göyərçinlərlə bağlı nəticələr isə daha mübahisəlidir: tədqiqatlar onların güzgüdən istifadə edə bildiyini göstərsə də, klassik özünü tanıma testindən spontan şəkildə keçib-keçmədikləri hələ də elmi müzakirə mövzusudur.
Bu nəticələr balıqların intellekti haqqında ənənəvi təsəvvürləri dəyişə bilər. Alimlər hesab edirlər ki, “Labroides dimidiatus” kimi növlər heyvanlarda özünü tanıma, bədən qavrayışı və şüurla bağlı anlayışların daha geniş taksonomik qruplar üzrə yenidən araşdırılmasına səbəb olur.
