Tacikistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına qoşulmaması ilə bağlı müzakirələr təkcə geosiyasi seçimlər deyil, həm də ölkənin gömrük və ticarət statistikası ətrafında illərdir davam edən suallarla əlaqələndirilir.
MSNews.az xəbər verir ki, Avrasiya İqtisadi İttifaqı — Aİİ rəsmi olaraq üzv ölkələr arasında malların, xidmətlərin, kapitalın və işçi qüvvəsinin sərbəst hərəkətini nəzərdə tutan regional iqtisadi inteqrasiya platformasıdır. İttifaqın rəsmi məlumatında bildirilir ki, ittifaqın əsas prinsiplərindən biri üzv dövlətlər arasında vahid və uyğunlaşdırılmış iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsidir.
Tacikistanın bu quruma üzvlüyü uzun illərdir müzakirə olunsa da, Düşənbə indiyədək rəsmi müraciət etməyib. Tacikistan Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi 2026-cı ildə bildirib ki, ölkənin Aİİ-yə qoşulması məsələsi gündəmdə deyil və Rusiya rəsmiləri ilə görüşlərdə əsas diqqət ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq, regional təhlükəsizlik və humanitar əlaqələrə yönəlib.
Finlandiyanın Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu — “FIIA” isə Tacikistanın üzvlük məsələsinə daha geniş kontekstdə yanaşır. İnstitutun təhlilinə görə, Düşənbənin hələ də müraciət etməməsində təhlükəsizlik, Əfqanıstanla sərhəd, qaçaqmalçılıq riskləri, həmçinin ölkədə siyasi əlaqəli iqtisadi elitanın qorunan bazardan və Çin investisiyalarından faydalanması kimi amillər rol oynaya bilər.
Tacikistan müxalifətinin tanınmış simalarından Möhiddin Kabiri də Aİİ məsələsini ölkədə şəffaflıq problemi ilə əlaqələndirib. “Central Asia Program”a müsahibəsində Kabiri bildirib ki, bir neçə il əvvəl Tacikistanın ittifaqa qoşulmasını dəstəkləyib, çünki bu, Rusiyadakı tacik əmək miqrantlarına Ermənistan və Qırğızıstan vətəndaşları ilə oxşar güzəştlər verə bilərdi. Onun sözlərinə görə, Düşənbənin Aİİ-yə qoşulmaq istəməməsinin səbəblərindən biri malların və maliyyə axınlarının mənbəyinin üzv dövlətlər üçün daha açıq görünməsi ehtimalıdır. Bu iddia rəsmi Düşənbə tərəfindən təsdiqlənməyib.
Məsələnin ən çox müzakirə olunan tərəflərindən biri Tacikistan və Çin arasında ticarət statistikalarında illərdir müşahidə olunan böyük fərqlərdir. “Asia-Plus” yazır ki, 2012-ci ildə Tacikistan statistikasına görə, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 670 milyon dollar olduğu halda, Çin gömrüyünün məlumatlarında bu göstərici təxminən 1,7 milyard dollar göstərilib.
Bənzər məsələ 2013-cü ildə də gündəmə gəlmişdi. “Dialog.tj” həmin dövrdə Tacikistan Gömrük Xidmətinin izahına istinadən yazırdı ki, rəsmi Düşənbə fərqi hesablama metodologiyası, bəzi texnikaların müvəqqəti idxal rejimi, gömrük rüsumundan azadolmalar və “saxta tranzit” halları ilə əlaqələndirib. Tacikistan rəsmiləri eyni zamanda Çin və Tacikistan gömrük orqanları arasında məlumat mübadiləsinin tam qurulmamasının da problem yaratdığını etiraf etmişdilər.
Statistik uyğunsuzluqlar son illərdə də davam edib. “Eurasianet”in məlumatına görə, Çin gömrük statistikasında 2025-ci ildə Tacikistanla ticarət dövriyyəsi 4,3 milyard dollar göstərilib. Çin məlumatlarında Tacikistanın Çindən idxalı 3,7 milyard dollar kimi qeyd olunub, Tacikistan tərəfinin açıqladığı rəqəm isə 2,3 milyard dollar olub. Nəşr bu fərqin Çin mallarının bir hissəsinin Tacikistanda rəsmi qeydiyyata alınmadan idxal edilməsi ehtimalını gündəmə gətirdiyini yazır.
Problemin mövcudluğu Tacikistan və Çin gömrük qurumlarının öz gündəliyində də əksini tapıb. “Avesta”nın məlumatına görə, 2025-ci ilin mayında iki ölkənin gömrük orqanları statistik fərqlərin aradan qaldırılması üçün xüsusi ikitərəfli işçi qrupunun yaradılması barədə razılığa gəlib. Danışıqlarda rəqəmsal informasiya mübadiləsinin yaxşılaşdırılması, risk qiymətləndirmə sistemlərinin tətbiqi və beynəlxalq yükdaşımalar üzrə sənədləşmədəki boşluqlar müzakirə olunub.
Beynəlxalq qurumlar da Tacikistanın gömrük və sərhəd idarəçiliyində rəqəmsallaşmanın vacibliyini vurğulayır. “OECD”in 2025-ci il hesabatında Tacikistana avtomatlaşdırılmış gömrük risk idarəetmə sisteminin tətbiqi, ilkin məlumat mübadiləsi və sərhəd qurumları arasında elektron koordinasiyanın gücləndirilməsi tövsiyə olunur.
Cənubi Qafqaz və Azərbaycan üçün bu cür regional təcrübələr mühüm dərs kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın Dövlət Gömrük Komitəsinin “e-xidmətlər” bölməsində elektron gömrük bəyannamələri, əvvəlcədən məlumatlandırma və gömrük əməliyyatlarının onlayn izlənməsi kimi rəqəmsal xidmətlər təqdim olunur. Bu, Orta Dəhliz boyunca tranzit və ticarət proseslərində şəffaflığın artırılması baxımından mühüm elementlərdən biri hesab edilir.
Beləliklə, Tacikistanın Aİİ-yə qoşulmaması məsələsi yalnız Rusiya, Çin və regional balanslar çərçivəsində izah olunmur. Mövcud məlumatlar göstərir ki, gömrük statistikası, məlumat mübadiləsi, kölgə ticarəti ehtimalları və institusional şəffaflıq çatışmazlığı da bu müzakirənin əsas hissəsinə çevrilib. Lakin Düşənbənin Aİİ-dən kənarda qalmasının yeganə səbəbinin məhz gömrük statistikası olduğunu demək üçün hələlik rəsmi təsdiqlənmiş əsas yoxdur.
