Planetin son böyük inkişaf etməmiş bölgəsi olan Arktika strateji nəqliyyat yolları, zəngin enerji ehtiyatları və su resursları səbəbindən beynəlxalq güclər üçün prioritet sahəyə çevrilib.
Trampın Qrenlandiya planları və Şimal Dəniz Yoluna çıxış arzusu ABŞ-ın gələcək ticarət və hərbi üstünlüyünü təmin etmək məqsədini daşıyır. Hazırda Arktika sahillərinin bölgüsü belədir: Rusiya təxminən 53 %, Kanada 14 %, ABŞ Alyaska vasitəsilə 7 % və Danimarka Qrenlandiya vasitəsilə 6 % paya sahibdir. Qrenlandiyanın ABŞ-ın nəzarətinə keçməsi quru və su sahəsində payı 12–13 %-ə yüksəldəcək və kontinental şelf ərazisi uğrunda rəqabət imkanı yaradacaq.
ABŞ sahil mühafizəsi altı yeni buzqıran gəmi sifariş edib, dördü ABŞ (Bollinger Gəmiqayırma Zavodu), ikisi Finlandiyada (Rauma Marine Constructions) tikiləcək və ilk Finlandiya buzqıran gəmisinin 2028-ci ilə, ilk Amerika buzqıran gəmisinin isə 2029-cu ilə qədər hazır olması planlaşdırılır.
Hazırda Rusiya 40-dan çox buzqıranla üstünlük təşkil edir, ABŞ isə yalnız iki ağır tonnajlı gəmi ilə Arktikada mövcudluğunu qorumağa çalışır. Buzların əriməsi ilə iki əsas nəqliyyat marşrutu açılır: birinci marşrut, Atlantik okeanından Sakit Okeana qədər, Qrenlandiyadan və sonra Kanada Arktika adaları arasından keçən Şimal-Qərb Keçididir. Kanada bunu özünün daxili suları hesab edir, ABŞ isə bunu tanımır və vaxtaşırı gəmilərin icazəsiz keçməsinə icazə verir. Bu, artıq müttəfiqlər arasında davam edən münaqişədir.
İkinci marşrut isə Rusiya sahilləri boyunca uzanan Şimal Dəniz Yoludur. Potensial olaraq Süveyş kanalından keçən marşruta alternativ hesab oluna bilər. Rusiya bunu milli nəqliyyat arteriyası kimi iddia edir, keçid icazələri tələb edir və pilot haqları alır. ABŞ isə bu iddiaları rədd edir və boğazın beynəlxalq statusunu israr edir. Gələcəkdə Rusiya enerji ehtiyatlarının əhəmiyyətli həcmdə Şimal Dəniz Yolu vasitəsilə Asiyaya daşınması ehtimalı var və Arktika marşrutlarına nəzarət çox vacib hala gələcək. ABŞ bu ssenariyə əvvəlcədən hazırlaşır. Qrenlandiya amerikalılara Atlantik okeanından Arktika və Sakit Okeana çıxışları idarə etmək imkanı verir.
Arktikanın yenidən bölüşdürülməsində digər fəal iştirakçı Böyük Britaniyadır və Şimali Avropada Birgə Ekspedisiya Qüvvələri adlı hərbi blok yaradır. Buraya Norveç, İsveç, Finlandiya, Danimarka, Baltikyanı ölkələr və Hollandiya daxildir. Yeni müqaviləyə əsasən, Britaniya xüsusi təyinatlı qüvvələri il boyu Şimali Norveçin sahilləri boyunca və dağlarında, Rusiya Arktikasının sərhədlərində fəaliyyət göstərəcək.
TƏHLİL | Pərviz ƏLİYEV
Çin üzrə mütəxəssis
