Liviya Nümayəndələr Palatasının Türkiyə ilə 2019-cu ildə imzalanmış Aralıq dənizində dəniz yurisdiksiya sahələrinin müəyyənləşdirilməsinə dair memorandumu təsdiqləməsi regiondakı geosiyasi balans baxımından mühüm hadisədir.
Yaxın Şərq üzrə araşdırmaçı, QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə hesab edir ki, qərarı Ankaranın son illərdə Liviya siyasətində etdiyi dəyişikliklərdən ayrıca qiymətləndirmək olmaz.
Liviya parlamenti oktyabrın 20-də sazişi yekdilliklə təsdiqləməklə yanaşı, 2020-ci ildə Türkiyə ilə razılaşmaların rədd edilməsinə və Ankara ilə siyasi əlaqələrin kəsilməsinə dair əvvəlki qərarlarını da ləğv edib. Bu, Türkiyə ilə uzun müddət qarşıdurmada olan ölkənin şərqindəki siyasi düşərgənin Ankara ilə münasibətlərində ciddi dönüş kimi qiymətləndirilir.
“Türkiyənin Liviya siyasətində dəyişiklik edərək Haftar düşərgəsi ilə münasibətləri normallaşdırması nəticəsini verir. İllərlə parlamentdən keçməyən sazişin indi təsdiqlənməsi təsadüfi hadisə deyil”.
Bu yaxınlaşmanın başqa göstəricisi Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın qərardan sonra həm Tripolidəki hökumətin başçısı Əbdülhəmid Dibeybə, həm də Liviya Milli Ordusunun komandan müavini Səddam Haftarla danışmasıdır. Fidan tərəflərə sazişin təsdiqindəki rollarına görə təşəkkür edib.
İbrahim Kalının səfəri hansı mesajı verir?
Türkiyə Milli Kəşfiyyat Təşkilatının rəhbəri İbrahim Kalın da eyni gün Tripoliyə səfər edərək Dibeybə ilə görüşüb. Danışıqlarda Liviyanın şərq və qərb idarəçiliyinin, eləcə də hərbi qüvvələrin vahid struktur altında birləşdirilməsi və Türkiyə-Liviya əməkdaşlığının genişləndirilməsi müzakirə olunub.
Yusubzadənin fikrincə, diplomatik və kəşfiyyat kanallarının paralel işləməsi Ankaranın artıq yalnız Liviyanın qərbindəki qüvvələrlə deyil, ölkənin müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibət qurduğunu göstərir.
“Türkiyə üçün əsas qazanc Liviyada yalnız bir düşərgənin tərəfdaşı olmaqdan çıxaraq həm qərb, həm də şərq ilə danışa bilən aktora çevrilməsidir. Bu, dəniz sazişinin siyasi dayağını da əvvəlkindən daha güclü edir”.
Şərqi Aralıqda yeni mərhələ
Ekspertə görə, saziş Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki iddialarına əlavə siyasi-hüquqi dayaq qazandırır və xüsusilə Yunanıstanla davam edən dəniz sərhədi mübahisəsində Ankaranın mövqeyini gücləndirir.
Yunanıstan isə qərarı dərhal rədd edib və Türkiyə-Liviya memorandumunun beynəlxalq dəniz hüququna zidd olduğunu bildirib. Afina Ankara və Tripolinin qarşılıqlı və ya bitişik sahillərə malik olmadığını əsas gətirir. Buna görə sazişin hüquqi statusu region ölkələri arasında mübahisəli olaraq qalır.
Yusubzadə isə prosesə daha geniş geosiyasi kontekstdə baxır:
“Şərqi Aralıqda Türkiyə artıq yalnız öz sahillərindən çıxış edən oyunçu deyil. Liviya ilə formalaşdırılan xətt Ankaranın regiondakı manevr sahəsini genişləndirir və Yunanıstan-Kipr xəttinin qurmağa çalışdığı geosiyasi çərçivəyə qarşı alternativ yaradır”.
O, İsrailin regional təhlükəsizlik planları ilə Liviyanın son qərarı arasında da siyasi paralel görür:
“İsrailin regionla bağlı təqdim etdiyi yeni təhlükəsizlik konfiqurasiyalarında Liviyanın hansı xəttdə dayanacağı vacib məsələdir. Liviya parlamentinin bu mərhələdə Türkiyə ilə sazişi təsdiqləməsi Ankaranın Şərqi Aralıqda geri çəkilmək niyyətində olmadığını göstərən açıq mesaj kimi oxuna bilər”.
Bununla belə, Liviya parlamentinin qərarının birbaşa İsrailə cavab olaraq qəbul edildiyini göstərən rəsmi sübut yoxdur; bu əlaqələndirmə Yusubzadənin siyasi şərhidir.
“Kipr və Egey daha çox gündəmə gələcək”
QAFSAM eksperti hesab edir ki, Türkiyənin Liviya ilə münasibətlərinin normallaşması Şərqi Aralıqda daha fəal siyasətin başlanğıcı ola bilər.
“İran istiqamətindəki regional gərginlik arxa plana keçəndən sonra Şərqi Aralıq yenidən əsas rəqabət meydanlarından birinə çevrilə bilər. Məncə, xüsusilə Kipr və Egey dənizi istiqamətində Türkiyənin daha proaktiv siyasətini görəcəyik”.
Yusubzadənin qənaətinə görə, Liviya parlamentinin qərarı sadəcə 2019-cu il memorandumunun təsdiqi deyil, Türkiyənin Liviyanın şərqi ilə münasibətlərinin normallaşmasının və Şərqi Aralıqdakı mövqeyinin institusional şəkildə güclənməsinin göstəricisidir.
