Fransada müəllim çatışmazlığı, siniflərin həddindən artıq yüklənməsi və məktəblərin fiziki vəziyyəti ilə bağlı başlayan etirazların sürətlə ölkə miqyasında yayılması prosesin artıq yalnız təhsil sahəsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Siyasi araşdırmaçı Pərviz Əliyev hesab edir ki, sosial narazılığın radikallaşması Fransada daha geniş siyasi və iqtisadi böhranın əlamətinə çevrilə bilər.
Fransada etirazların son günlərdə ciddi şəkildə böyüdüyü təsdiqlənir. Sentyabrın sonunda yüzlərlə liseydə blokadalar keçirilib, müəllimlər və digər dövlət sektoru işçiləri də ümummilli aksiyalara qoşulublar. Marseldə yanğınsöndürənlərin avtomobili yandırılıb, bir sıra məktəblərdə yanğınlar baş verib. Daxili işlər naziri Loran Nunes bəzi şəxslərin zorakılığı qızışdırmaq məqsədilə məktəbdən məktəbə hərəkət etdiyini bildirib.
Əliyevin fikrincə, məhz bu detal prosesin xarakterində dəyişiklik olduğunu göstərir:
“Şagirdlərin öz məktəblərindəki vəziyyətdən narazı olması təbiidir. Amma bir təhsil müəssisəsindən digərinə hərəkət edən mobil qrupların ortaya çıxması sosial etirazın idarə olunan xaosa çevrilməsi ehtimalını gündəmə gətirir”.
Araşdırmaçı qeyd edir ki, etirazların müəllimlər, yanğınsöndürənlər və digər dövlət sektoru əməkdaşlarının narazılığı ilə üst-üstə düşməsi Fransadakı böhranı daha təhlükəli edir. Sentyabrın 29-da keçirilən aksiyalarda dövlət sektorunun müxtəlif sahələrindən on minlərlə insan iştirak edib.
“Burada artıq bir neçə böhran xətti bir nöqtədə birləşir: gənclərin narazılığı, dövlət sektorunun etirazı, büdcə problemi, borc yükü və 2027-ci il prezident seçkiləri”.
Əliyevin fikrincə, sosial etirazların kortəbii başlanması onların sonradan siyasi qüvvələr tərəfindən istifadə edilməsini istisna etmir.
Fransa hökumətində keçirilən böhran iclasında kəşfiyyat strukturlarının etirazların təşkilində radikal sol qüvvələrin roluna dair qiymətləndirmə təqdim etdiyi bildirilib. “France Unbowed” isə bu ittihamları rədd edib.
“Məsələ Fransanın daxilindən daha böyük ola bilər”
Pərviz Əliyev prosesə Avropadakı daha geniş güc balansı prizmasından baxmağın vacib olduğunu düşünür.
“Zəifləmiş Fransadan strateji olaraq kimin faydalana biləcəyi sualı ortaya çıxır. Londonun Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasında Fransaya ehtiyacı var. Amma eyni zamanda, bu sistemə rəhbərlik edə biləcək qədər güclü Fransanın mövcudluğu Britaniyanın maraqları ilə həmişə üst-üstə düşməyə bilər”.
Onun fikrincə, London və Paris bir tərəfdən müttəfiq, digər tərəfdən isə Avropada siyasi və hərbi liderlik uğrunda təbii rəqiblərdir.
Bu fonda Britaniya-Fransa arasında La-Manş üzərindən miqrasiya ilə bağlı “one in, one out” razılaşmasının dayandırılması da diqqət çəkir. Fransa sentyabrın sonunda müqaviləni uzatmamaq qərarına gəlib və məsələni daha geniş Avropa-Britaniya formatında həll etməyə üstünlük verdiyini bildirib.
Əliyev bunun etirazlarla birbaşa əlaqəsinin sübut olunmadığını xüsusi vurğulayır:
“Bu faktlar iğtişaşların xaricdən idarə olunduğunu sübut etmir. Amma Fransa daxilində baş verənləri Avropadakı ümumi güc yenidənqurmasından tam ayrı da qiymətləndirmək olmaz”.
Araşdırmaçı Brüsseldə də ali təhsil islahatlarına qarşı etirazların baş verdiyini xatırladır. Sentyabrın 16-da yüzlərlə tələbə təhsil xərclərinin artmasına və universitet qaydalarının sərtləşdirilməsinə qarşı aksiya keçirib.
“Fransa sosial və maliyyə təzyiqi altındadır, Almaniyada siyasi qeyri-müəyyənlik artır, Brüsseldə sosial narazılıq var, Böyük Britaniya isə formal olaraq Aİ-dən kənarda olsa da, Avropa təhlükəsizlik sistemində yenidən daha fəal mövqeyə qayıdır”.
Pərviz Əliyevin qənaətinə görə, Fransada başlayan etirazların gələcək siyasi nəticələri onların ilkin səbəblərindən daha böyük ola bilər:
“Əgər Avropa məkanında həqiqətən böyük yenidənqurma başlayırsa, Fransada baş verənlər sadəcə məktəb və tələbə məsələsi olaraq qalmaya bilər. Söhbət həm Fransanın gələcəyindən, həm də yeni Avro-Atlantik təhlükəsizlik sistemində əsas söz sahibinin kim olacağından gedə bilər”.
