Yaxın Şərqdə və Qara dəniz regionunda artan geosiyasi gərginlik fonunda NATO-nun Türkiyədə hərbi mövcudluğunu genişləndirmək planları beynəlxalq diqqət mərkəzinə çevrilib. Xüsusilə Adanada hərbi baza və İstanbulda komandanlıq mərkəzinin yaradılması təşəbbüsləri Montrö Konvensiyası çərçivəsində boğazların hüquqi statusu, regional təhlükəsizlik balansı və böyük güclər arasında rəqabət kontekstində ciddi müzakirələr doğurur.
NATO-nun Türkiyədə hərbi mövcudluğunu genişləndirmək planları regionda yeni geosiyasi müzakirələrə səbəb olub. Məlumata görə, Türkiyənin Adana bölgəsində hərbi baza, İstanbulun Beykoz istiqamətində isə komandanlıq mərkəzinin yaradılması nəzərdə tutulur. Burada əsas diqqət çəkən məqam bu addımların Montrö Konvensiyası çərçivəsində boğazların hüquqi statusuna təsir edib-etməyəcəyidir.
Qeyd edilməlidir ki, İstanbulda nəzərdə tutulan struktur hərbi baza deyil, komandanlıq mərkəzi olacaq. Bu isə hüquqi baxımdan daha fərqli çərçivəyə malikdir. Montrö Konvensiyasına əsasən, Qara dəniz boğazlarından hərbi gəmilərin keçidi ilə bağlı ciddi məhdudiyyətlər mövcuddur. Xüsusilə sahilyanı olmayan dövlətlər üçün tonnaj və qalma müddəti kimi limitlər tətbiq edilir. Müharibə və sülh dövründə isə Türkiyənin suveren hüquqları xüsusi nəzərə alınır.
Ekspert qeyd edir ki, yaradılması planlaşdırılan komandanlığın rəhbərinin türk zabiti olacağı gözlənilir. Eyni zamanda struktur daxilində Ukrayna ilə bağlı müəyyən iştirak ehtimalları da müzakirə olunur. Ukraynanın Qara dənizə sahilyanı dövlət olması bu kontekstdə hüquqi problem yaratmır. Bununla yanaşı, bu cür addımlar Kiyevin gələcəkdə NATO ilə daha sıx inteqrasiyasına işarə kimi də qiymətləndirilə bilər.
Əsas mübahisəli məsələ isə Kanal İstanbul layihəsi ilə bağlıdır. Türkiyəli hüquqşünasların bir qismi hesab edir ki, bu kanal da Montrö rejiminə tabe olacaq. Çünki Qara dənizə daxil olan gəmilər istənilən halda Çanaqqala boğazından keçməlidir və bu zaman konvensiya qüvvədə qalır.
Lakin Rusiya tərəfi bu yanaşmaya skeptik yanaşır. Rusiyaya görə, Kanal İstanbul süni su yolu kimi Süveyş kanalı modelinə yaxın olacaq və tam şəkildə Türkiyənin suveren yurisdiksiyasına daxil edilə bilər. Bu isə gələcəkdə Montrö rejimindən kənar yeni hüquqi reallığın formalaşması ehtimalını artırır. Ekspertin fikrincə, Moskvanın əsas narahatlığı məhz bu qeyri-müəyyənlikdən qaynaqlanır.
Tarixi kontekstdə də SSRİ dövründə, xüsusilə İosif Stalin zamanında boğazların statusunun dəyişdirilməsi üçün Türkiyəyə təzyiqlər göstərildiyi məlumdur. Həmin dövrdə beynəlxalq hüquqda “rebus sic stantibus” prinsipi – yəni şəraitin dəyişməsi halında müqavilələrin yenidən nəzərdən keçirilməsi arqumenti tez-tez gündəmə gətirilirdi.
Hazırkı vəziyyətdə isə regional güc balansı dəyişir. Hətta formal olaraq Montrö rejimi qüvvədə qalsa belə, Qara dəniz artıq əvvəlki kimi qapalı akvatoriya xüsusiyyətini itirməkdədir. Bu dinamikanın gələcəkdə Xəzər dənizi regionuna da təsir edə biləcəyi ehtimal olunur.
Türkiyə daxilində isə bu proseslərə münasibət birmənalı deyil. Bir qrup ekspert Adanada NATO bazasının qurulmasını müsbət qiymətləndirərək bunun Yunanıstanın Dədəağaç bölgəsində artan hərbi aktivliyinə qarşı balans yaradacağını düşünür. Digər tərəf isə bu addımların Türkiyənin suverenliyinə potensial təsirindən narahatdır.
Bəzi skeptik yanaşmalara görə, ABŞ-ın NATO-dan uzaqlaşması və ya alyansın zəifləməsi ehtimalı yeni təhlükəsizlik riskləri yarada bilər. Lakin mövcud reallıq göstərir ki, ABŞ üçün Türkiyə hələ də strateji baxımdan əvəzolunmaz tərəfdaş olaraq qalır.
Nəticə etibarilə, NATO-nun Türkiyədə planlaşdırdığı yeni hərbi və idarəetmə strukturları yalnız texniki deyil, həm də geniş geosiyasi nəticələr doğura biləcək prosesin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu isə yaxın illərdə Qara dəniz və ümumilikdə regionun təhlükəsizlik arxitekturasında ciddi dəyişikliklərə yol aça bilər.
