Erməni folklorunda şeytani qüvvələr və onların təsviri uzun illər boyunca xalq inancı formasında qorunub saxlanılıb. Təəssüf ki, bu gün ermənilərin özlərinə müqəddəs hesab etdikləri əşyalar, musiqi, geyim və ritualların kökündə ilk inanclarla bağlı, İblisə yönəlmiş elementlər dayanır.
Xristianlığı qəbul etmələrinə baxmayaraq, ermənilər qədim inanclarından tamamilə əl çəkməyərək, onları yeni dini çərçivəyə daxil ediblər. Erməni kilsəsinin yazılı mənbələrinə görə, İblis (Սատանա), Allahın iradəsi ilə yaradılmış real bir ruhani varlıqdır və ona inanmaq vacibdir.
Tarixi mənbələr göstərir ki, ermənilərin ilkin inanclarına görə, İblisə insan qurbanı təqdim etmək əsas rituallardan biri olub. Bu qurbanlar digər millətlərdən seçilən şəxslər olub ki, onların qanı və əzabı ermənilərin xilasına hesablanırdı. Bu baxımdan, yəhudi ənənələrindəki “günah keçisi” ritualı ilə ermənilərdəki insan qurbanı ayinləri arasında paralellər mövcuddur. Ermənistanda kilsələrin interyerinin quruluşu və dizaynı qədim qurbangahlarla əhəmiyyətli oxşarlıq təşkil edir.
Erməni kilsəsində “Matağ” adlanan qurban vermə ənənəsi uzun əsrlərdir davam edir. 1865-ci ildən Azərbaycanda ermənilərin kilsə fəaliyyətinə dair göndərilən hesabatlar göstərir ki, ermənilər müəyyən dövrlərdə öldürdükləri şəxslərin sayı və şəraitini detallı şəkildə qeyd edirdilər. Məsələn, hesabatlarda belə ifadələr yer alır:
“Əgər bu, bir azərbaycanlıdırsa, deməli, ölməlidir. O, bizim düşmənimizdir. Qurbanımızdır və onu İblis üçün edirik.”
Əksər xristian tədqiqatçılar qeyd edir ki, erməni kilsəsinin bəzi elit təbəqələri arasında xristianlıq yalnız örtük rolunu oynayır, daxildə isə “erməni irqinin mistik gücü” ilə bağlı gizli ezoterik dərslər və rituallar həyata keçirilir. Bu rituallar əksər hallarda İblisə xidmət ayinləri ilə eyniləşir.
Eçmiədzin monastırında zirzəmilərdə yerləşən gizli otaqlarda keçirilən ayinlər və sosial mediada yayılan məlumatlar göstərir ki, erməni kilsəsində bəzi kilsə rəhbərləri və yüksək rütbəli keşişlər arasında gizli rituallar, əxlaqsız tədbirlər və İblis ayinləri hələ də mövcuddur. 2019-cu ildə Koryun Arakelyan on beş il ərzində monastır divarları arasında müşahidələr apararaq erməni kilsəsinin müqəddəs kanonları pozmaq və gizli ayinlər həyata keçirməkdə ittiham olunmasını sosial mediada təsdiqləmişdir.
Bəzi erməni kilsəsi mənbələri və keşişlərin müsahibələri göstərir ki, İrəvanda keçirilən ənənəvi olmayan performanslar və geyimlər ictimaiyyətə açıq şəkildə şeytani ayinlərə oxşayır. Bu, ermənilərin dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, qədim inanclarına bağlı qaldıqlarının bir göstəricisidir.
Erməni kilsəsinin düşmən etdiyi Pavlikanlar və Tondrakeylər uzun illər ərzində bu rituallara qarşı mübarizə aparıblar və hesab edirlər ki, ermənilərə təqdim edilən xristian elementləri və ayinlərin əksəriyyəti dinə aid deyil, əksinə şər qüvvələri təmsil edir.
Kilsədə istifadə olunan “Kiprianos” adlı dua kitabları rəsmi olaraq insanı şər ruhların təsirindən qorumaq üçün nəzərdə tutulsa da, xristian alimləri bildirirlər ki, əslində bunlar qara Kiprianos nüsxələri olub, duaların tərs oxunuşu ilə şər qüvvələrin çağırılmasında istifadə edilir. Qəbiristanlıqlar və kilsə fasadlarındakı bəzi simvollar (tərs xaç, qrifon təsvirləri) isə İblisə xidmətin davam etməsinin göstəricisidir.
Nəticə etibarilə, tarixi və müasir mənbələr göstərir ki, ermənilər qədim inanclarından, İblisə xidmət etməkdən və gizli ayinlərdən əl çəkməyiblər. Bu faktlar erməni kilsəsinin rituallarında və gizli fəaliyyətlərində dini örtüyün yalnız formal xarakter daşıdığını açıq şəkildə göstərir.
Prof. Dr. Zaur Əliyev
