İranın Zəngəzur dəhlizinə qarşı mövqeyi son dövrlərdə yenidən diqqət mərkəzinə çıxıb.
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin əməkdaşı Aqşin Kərimovun təhlilinə görə, bu mövqe yalnız instinktiv reaksiya və ya daxili siyasi narahatlıqla izah edilə bilməz. İran Vilayətinin bu addımı ilə həm daxildən, həm də xaricdən gələn təzyiqlər arasında sıxışdığını və strateji manevrlər üçün əlverişli fon yaratmağa çalışdığını göstərir:
“İran Vilayətinin hədə dili ilə həm daxildən, həm də xaricdən təzyiqlərin arasında sıxıldığını ört-basdır etməyə çalışır.”
A.Kərimov bildirir ki, Tehran xarici siyasətdəki dəyişiklikləri əsasən taktiki yanaşmalar çərçivəsində həyata keçirir və bu dəyişikliklər, strateji planların yer dəyişməsi ilə bağlıdır:
“İran xarici siyasətindəki dəyişikliklər taktikidir, strateji yanaşmaların yer dəyişməsidir və bu, ümumilikdə Tehranın zəifləmiş durumu ilə bağlıdır.”
İranın regiondakı durumu bir neçə istiqamətdə təhlil edilə bilər. Əvvəlcə, Tehran hələ də İraqda təsirini qoruyur və son parlament seçkisində onun himayəsində olan qüvvələr səs çoxluğu əldə edib. Lakin ABŞ, Milli Müdafiə Səlahiyyəti Aktı çərçivəsində İrana qarşı əməliyyatlarını genişləndirir və Bağdaddan İraqın İran proksilərinə qarşı açıq tədbirlər görməsi tələb olunur. Bu, ABŞ-ın Yaxın Şərqdə mövcudluğunu gücləndirməsi və regiondakı balansı qorumağa çalışması ilə bağlıdır.
İkincisi, İran və İsrail arasında hərbi dinamikada növbəti eskalasiyaya hazırlıq diqqət çəkir. İranda belə düşünürlər ki, 2025-ci ilin iyununda baş vermiş 12 günlük qısa, lakin şiddətli qarşıdurma İranın xeyrinə nəticələndi, lakin bu, yalnız bir başlanğıc idi:
“Ən önəmlisi o vaxtdan bəri yaranmış yeni atmosferdir ki, bu da növbəti müharibəyə hazırlıqdır.”
İran hərbi və ictimai sahədə müharibəyə hazırlıq səylərini nümayiş etdirir, İsrail isə “Arrow” raket sistemləri vasitəsilə müdafiəsini gücləndirir və informasiya əməliyyatlarını genişləndirir.
Üçüncüsü, İranda alternativ dini və müxalif qüvvələrin fəallaşması prosesi gedir. Yeni yaradılmış Xalq Döyüşçüləri Cəbhəsi İslam Respublikasına qarşı mübarizədə digər müxalifət qrupları ilə birləşməyə yönəlir və media vasitəsilə legitimliyini artırmağa çalışır:
“Koalisiyada əsas söz sahibi sələfi-cihad təşkilatı olan ‘Ceyş əl-Ədl’dır.”
Bu, həm də ABŞ və İsrailin geosiyasi planları ilə uyğunlaşdırılmış taktiki addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Bütün bu proseslər fonunda İranın Zəngəzur dəhlizinə qarşı çıxışı daha çox taktiki xarakter daşıyır. Tehran bu addımla regional təsirini qorumaq, strateji maraqlarını realizə etmək və geosiyasi itkilərini kompensasiya etmək istəyir:
“İran ABŞ və Azərbaycan əlaqələrindən istifadə edərək özünü bu tərəfdaşlığa qarşı fərqli bir imicdə göstərməyə cəhd edir. Lakin bu, fondur.”
Eyni zamanda, İran Rusiya, Çin və Hindistanla hərəkət imkanlarının məhdud olduğunu nəzərə alır və Zəngəzur təşəbbüsünü ABŞ ilə sövdələşmə kanalları yaratmaq üçün istifadə edir.
Nəticə etibarilə, Akşin Kərimovun təhlili göstərir ki, İranın Zəngəzur dəhlizinə münasibəti yalnız daxili və regional təzyiqlərin məhsulu deyil. Bu, Tehran üçün strateji manevr və geosiyasi balansı qorumaq vasitəsidir. İran həm daxili siyasi stabilliyini təmin etmək, həm də regional mövqeyini gücləndirmək üçün bu taktik addımları atır, eyni zamanda ABŞ və İsrail qarşısında potensial güzəştləri nəzərdən keçirir. Bu kontekst, İranın mövqeyinin sadəcə hədə dilindən ibarət olmadığını, daha dərin geosiyasi və strateji məqsədləri əks etdirdiyini göstərir.
