Novruzəli Yusubzadə: “ABŞ niyə İranın “Qazma dağı”na nüvə bombası atmır?”

QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə İranın Natanz yaxınlığındakı Pickaxe Mountain kompleksinin niyə ABŞ üçün çətin hədəf olduğunu, B61-11, B61-13, B83-1 və yeni B94 layihəsi ətrafındakı müzakirələri şərh edib.

74

İranın Natanz nüvə kompleksinin cənubunda yerləşən və Qərb mənbələrində Pikaks (Qazma) dağı adlandırılan yeraltı obyekt ABŞ-İran qarşıdurmasının ən mürəkkəb hərbi hədəflərindən birinə çevrilib.

QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə hesab edir ki, ABŞ-ın bu obyektə qarşı indiyədək nüvə silahından istifadə etməməsi təkcə siyasi qərarla deyil, həm də yeraltı hədəflərə qarşı mövcud silahların məhdudiyyətləri, radioloji nəticələr və eskalasiya riski ilə bağlıdır.

Pikaks dağı– farsca Kuh-e Kolang Gaz La – Natanz kompleksindən təxminən 2 kilometr cənubda yerləşən böyük yeraltı tunel sistemidir. CSIS-in 2026-cı il peyk görüntüləri üzrə təhlili burada tikinti işlərinin sürətləndiyini, girişlərin möhkəmləndirildiyini və daxili infrastruktur işlərinin davam etdiyini göstərir. Bununla belə, açıq mənbələr kompleksin hazırda uran zənginləşdirilməsi üçün işlədiyini təsdiqləyə bilmir.

“Pikaks dağı məsələsini fərqləndirən onun sadəcə yeraltında olması deyil. Söhbət qranit dağın daxilində qurulan və dəqiq daxili strukturu xaricdən bilinməyən kompleksdən gedir. Belə obyektə qarşı ‘ən böyük bombanı at və məsələ bitsin’ məntiqi işləmir”.

GBU-57 niyə bütün problemi həll etmir?

ABŞ-ın ən ağır adi sığınacaqdəlici silahlarından biri “GBU-57 Massive Ordnance Penetrator”dur. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin materiallarında bu silah möhkəmləndirilmiş və dərində yerləşən obyektlərə qarşı GPS-lə idarə olunan konvensional vasitə kimi təqdim edilir. 2025-ci ildə İranın başqa yeraltı nüvə obyektlərinə qarşı da döyüş şəraitində istifadə olunub.

Ancaq CSIS-in qiymətləndirməsinə görə, Pikaks dağının sərt qranit geologiyası və dərinliyi ən ağır qeyri-nüvə sursatları üçün belə ciddi problem yaradır.

Yusubzadə bildirir:

“Burada əsas məsələ bombanın çəkisi deyil, geologiyadır. Torpaq, beton və qranit eyni şey deyil. Dağın daxilindəki obyektin planı, kameraların yerləşməsi və kritik avadanlığın hansı hissədə olduğu bilinmirsə, zərbənin nəticəsini əvvəlcədən dəqiq hesablamaq çox çətindir”.

ABŞ-ın nüvə arsenalında hansı variantlar var?

Ekspert ABŞ arsenalında yeraltı və möhkəmləndirilmiş hədəflərlə əlaqələndirilən üç əsas nüvə bombasına diqqət çəkir.

B61-11 xüsusi olaraq yeraltı hədəflər üçün hazırlanmış nüvə yerdeşən bombadır, lakin köhnə nəsil sistemdir və dəqiq idarə olunan müasir bomba deyil. Konqresin əvvəlki texniki araşdırmaları da onun müəyyən sərt geoloji şəraitlərə qarşı məhdudiyyətlərini qeyd edib.

B61-13 isə daha yeni variantdır. NNSA ilk B61-13 nümunəsinin istehsalını 2025-ci ilin mayında tamamlayıb. Silah B61-12-də istifadə olunan idarəetmə və dəqiqlik texnologiyalarını daşıyır və maksimum təxminən 360 kiloton gücə malikdir. ABŞ onu daha sərt və geniş sahəli hərbi hədəflərə qarşı əlavə seçim kimi təqdim edir.

B83-1 isə ABŞ arsenalındakı ən yüksək güclü aviabombalardan biridir və maksimal gücü təxminən 1,2 meqatondur. Onun uzun müddətdir istismardan çıxarılması planlaşdırılsa da, 2026-cı ilin əvvəlinə dair açıq mənbələr az sayda B83-1-in hələ arsenalda qaldığını göstərirdi.

Yusubzadənin sözlərinə görə:

“Problem ondadır ki, yüksək güc avtomatik olaraq yüksək effektivlik demək deyil. Dağın dərinliyindəki konkret obyektə qarşı istifadə ediləcək nüvə silahı səthdə və ya səthə yaxın partlayarsa, hərbi nəticədən əlavə çox böyük radioloji və siyasi nəticələr yaradır”.

Əsas problem – radioaktiv çirklənmə və eskalasiya

Yeraltı hədəfə nüvə silahı tətbiqinin ən böyük problemlərindən biri partlayışın torpaq və süxur kütləsini radioaktiv materialla birlikdə atmosferə qaldıra bilməsidir.

ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının nüvə yerdeşən silahlarla bağlı araşdırmaları göstərib ki, belə silahlar yeraltı hədəfə enerjini daha effektiv ötürə bilsə də, partlayışın tam şəkildə yeraltında “izolyasiya olunması” real şəraitdə son dərəcə çətindir.

Yusubzadə bunu siyasi problem kimi də qiymətləndirir:

“İranın mərkəzində böyük nüvə partlayışı yalnız İran məsələsi olmaz. Radioaktiv yayılma, region ölkələrinin reaksiyası, Rusiyanın və Çinin mövqeyi, beynəlxalq hüquq və nüvə silahından istifadənin yaratdığı presedent Vaşinqton üçün ayrıca hesablanmalıdır”.

B83-1 niyə sadə həll deyil?

B83-1-in böyük partlayış gücü nəzəri olaraq dərin hədəflərə qarşı ciddi yer şoku yarada bilər. Lakin məhz həmin yüksək güc onun siyasi və humanitar baxımdan istifadəsini daha mürəkkəb edir.

“1 meqatondan yuxarı gücə malik nüvə silahının yaşayış məntəqələrinin və regional sərhədlərin yaxınlığında istifadəsi hərbi əməliyyatdan daha böyük strateji hadisəyə çevrilər. ABŞ yalnız obyektin dağıdılıb-dağıdılmayacağını deyil, sonrakı gün dünyanın hansı vəziyyətə düşəcəyini də hesablamalıdır”.

B83-1-in gələcəyi özü də mübahisəlidir. Əvvəlki ABŞ administrasiyası onu arsenal xaricinə çıxarmağı planlaşdırmışdı, lakin 2026-cı ildə silahın tam olaraq inventardan çıxarılmadığı barədə məlumatlar mövcuddur.

Yeni B94 niyə diqqət çəkir?

Məhz bu məhdudiyyətlər fonunda ABŞ-ın yeni nüvə layihəsi xüsusilə diqqət çəkir.

2026-cı il noyabrın 12-də açıqlanan ABŞ Senatı Təxsisatlar Komitəsinin 2027-ci maliyyə ili sənədlərində ilk dəfə B94 adlı yeni nüvə aviabombası üçün 77,108 milyon dollar məbləğində vəsait təklif olunub. Sənəddə silahın texniki xüsusiyyətləri göstərilmir.

Eyni zamanda ABŞ Energetika Nazirliyinin FY2027 büdcə sənədində “Nuclear Deterrent System-Air-delivered – NDS-A” adlı yeni proqram qeyd edilir. NNSA bu proqramın “hard and deeply buried targets” – möhkəmləndirilmiş və çox dərində yerləşən hədəflərə qarşı əlavə nüvə seçimi yaratmaq üçün nəzərdə tutulduğunu bildirib.

Yusubzadə burada mühüm fərq qoyur:

“B94-ün məhz NDS-A olduğuna dair rəsmi təsdiq yoxdur. Hazırda bunu yalnız ciddi ehtimal kimi yaza bilərik. Amma ABŞ-ın yeni dərin yeraltı hədəflərə qarşı nüvə sistemi üzərində işlədiyi artıq büdcə sənədlərində görünür”.

Həqiqətən də Senat sənədlərində B94 adı var, lakin onun gücü, idarəetmə sistemi, daşıyıcısı və konstruksiyası açıqlanmayıb. Buna görə “B94 B83-1 qədər güclü olacaq” və ya “mütləq dəqiq idarə olunan nüvə sığınacaqdəlici olacaq” kimi iddialar hazırda təsdiqlənmiş fakt deyil.

Pikaks dağı B94-ün yaranmasının səbəblərindən biridir?

Yusubzadənin fikrincə, İran, Çin, Rusiya və Şimali Koreyada getdikcə daha dərində qurulan hərbi obyektlər ABŞ-ın yeni nəsil silaha marağını izah edə bilər.

“Pikaks dağı bir nümunədir. ABŞ indi qarşısında belə bir problem görür: rəqib ən qiymətli obyektini daha dərinə aparır və mövcud adi silahların təsirindən çıxarmağa çalışır. NDS-A kimi proqramların məntiqi də bu yeni strateji reallıqdan doğur”.

CSIS də oktyabr ayında ABŞ-ın dərin yeraltı hədəflərə qarşı nüvə imkanlarının məhdud olduğunu və yeni nüvə sığınacaqdəlicisinin inkişaf etdirilməsinin gündəmə gəldiyini qeyd edib.

“ABŞ ona görə indiyədək nüvə silahına əl atmayıb”

Novruzəli Yusubzadənin fikrincə, Pikaks dağına qarşı nüvə silahının istifadə edilməməsini bir səbəblə izah etmək olmaz.

Burada hədəf barədə kəşfiyyat qeyri-müəyyənliyi, geoloji çətinlik, mövcud silahların texniki məhdudiyyətləri, radioaktiv çirklənmə, regional eskalasiya və nüvə istifadəsinin siyasi nəticələri bir-birinə bağlanır.

Üstəlik, obyektin içərisində konkret olaraq nə olduğu da açıq mənbələrdə təsdiqlənməyib. CSIS 2026-cı ilin sentyabrında peyk görüntülərinin İranın oraya sentrifuqalar köçürdüyünə dair iddiaları nə təsdiqlədiyini, nə də təkzib etdiyini bildirib.

“Reuters”-in noyabrın 17-də yaydığı məlumata görə isə Qərb kəşfiyyat dairələrində İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının bir hissəsinin Pikaks dağında ola biləcəyinə dair qiymətləndirmələr mövcuddur, lakin müharibə şəraitində beynəlxalq müfəttişlərin çıxışının olmaması qeyri-müəyyənliyi artırır.

Yusubzadə yekunda bildirir:

“ABŞ-ın Pikaks dağına nüvə zərbəsi endirməməsini ‘vura bilmir’ və ya ‘vurmaq istəmir’ kimi sadələşdirmək olmaz. Problem odur ki, belə bir əməliyyatın hərbi nəticəsi ilə siyasi və radioloji nəticəsi arasında çox böyük uçurum var. Yeni NDS-A və mümkün B94 proqramının ortaya çıxması isə Vaşinqtonun mövcud arsenaldakı həmin boşluğu gördüyünü göstərir”.

Ekspertin fikrincə, B94 ətrafındakı sirr məhz buna görə önəmlidir: əgər onun NDS-A ilə eyni proqram olduğu sonradan təsdiqlənərsə, bu, ABŞ-ın dərində yerləşən strateji obyektlərə qarşı yeni nəsil nüvə silahı yaratmağa başladığını göstərəcək.

Noyabr 2026
BE ÇA Ç CA C Ş B
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Bu gün üçün yayımlanmış xəbər tapılmadı.