Antik Maya sivilizasiyası piramidaları, mürəkkəb təqvim sistemi və astronomiya bilikləri ilə hələ də elm dünyasını heyrətləndirməkdə davam edir. Onların ən diqqətçəkən nailiyyətlərindən biri isə Ay və Günəş tutulmalarını yüz illər əvvəldən, demək olar ki, müasir riyazi dəqiqliklə proqnozlaşdırmaları idi. Teleskop və ya hər hansı texnoloji cihazların olmadığı bir dövrdə bu necə mümkün olub? Son araşdırma bu qədim sirrin mexanizmini aydınlaşdırıb.
Maya sivilizasiyası minilliklər boyunca hazırkı Meksikanın cənub-şərqindən başlayaraq Honduras, Salvador və Qvatemalaya qədər geniş ərazilərdə hakimiyyət sürmüşdü. Mayalılar üçün göy cisimləri yalnız fiziki obyekt deyil, tanrıların iradəsinin təcəssümü idi. Bu səbəbdən onlar səmadakı hərəkətləri sistemli şəkildə müşahidə edir, qeydə alır və dini-siyasi həyatın əsasını bu müşahidələr üzərində qururdular. Günəş, Ay və xüsusilə Venera onlar üçün müqəddəs sayılırdı.
Maya təqvimi və gizli astronomik bilik
Mayalılar zamanı ölçmək üçün bir neçə paralel təqvimdən istifadə edirdi. Ən mühümlərindən biri — 260 günlük Tzolk’in təqvimi idi. Bu təqvim dini mərasimlər, kəhanətlər və insan taleyi ilə bağlı şərhlər üçün istifadə olunurdu. Digər təqvimlər isə astronomik və siyasi hadisələrin qeydində rol oynayırdı.
Bu biliklərin çoxu, Avropa istilasından sağ qalmış azsaylı Maya yazmalarından biri olan Drezden kodeksində qorunub. Bu kodeksdə Ay və Günəş tutulmalarını hesablamaq üçün mürəkkəb rəqəmsal cədvəllər mövcuddur. Ancaq bu cədvəlin işləmə prinsipi uzun illər elm adamları üçün aydın olmayıb.
Gizli düstur nə idi?
“Science Advances” jurnalında dərc edilən yeni araşdırmada John Justeson və Justin Lowry maya astronomlarının istifadə etdiyi üsulu ortaya çıxarıb. Məlum olub ki, mayalılar sadəcə Ayın dövrlərini izləməklə kifayətlənməyib, tutulmaların yalnız Ayın Yer və Günəşlə eyni düzləmə düşdüyü “düyün nöqtələrində” baş verdiyini də hesaba qatmışdılar.
Drezden kodeksində Ay dövrləri 405 sinodik ay əsasında hesablanırdı. Lakin müəyyən müddətdən sonra təqvimdə səhvlər yaranırdı. Mayalılar bu problemi iki mühüm astronomik dövrü tətbiq etməklə həll etmişdilər:
| Dövr | Ay dövrlərinin sayı | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Inex dövrü | 358 ay | Tutulmaların hizalanmasına çox yaxın dəqiqlik verir |
| Saros dövrü | 223 ay | Daha böyük dövr, lakin kiçik periodik sapmalarla |
Mayalılar təqvim cədvəlini bu dövrlərə əsasən müntəzəm şəkildə sıfırlayaraq tutulma proqnozlarının əsrlər boyu dəqiqliyini qorumuşdular.
Araşdırma göstərir ki, bu sistem 1083–1140-cı illər üçün hazırlanmış və həmin dövrdə Mezoamerikada baş verən bütün tutulmaları doğru hesablamış ola bilər.
Mayalılar dünyanın sonunu proqnozlaşdırmamışdı
2012-ci ildə maya təqviminin yanlış təfsiri səbəbindən “dünyanın sonu” ilə bağlı qlobal spekulyasiyalar yayılmışdı. Lakin elm adamları və NASA bunun təqvim dövrəsinin bitib yenisinin başlaması ilə bağlı sadə bir keçid olduğunu açıqlayıb. Astronom Phil Plait də 2012 tarixinin başqa təqvimlərlə əlaqələndirilməsinin elmi əsasının olmadığını bildirib.
Yeni araşdırma mayalıların yalnız dini inanclarla hərəkət edən xalq deyil, astronomik dövrlər, riyazi modellər və dövrilik anlayışına malik yüksək intellektual sivilizasiya olduğunu bir daha sübut etdi.
