Qədim Misir mifologiyasının ən maraqlı obrazlarından biri olan Tot minilliklər boyunca müdrikliyin, yazının və gizli biliklərin simvolu hesab edilib. Sonrakı dövrlərdə yunan tanrısı Hermeslə əlaqələndirilən bu obraz “Hermes Trismegistus”, yəni “Üçqat böyük Hermes” adı ilə tanınmağa başlayıb. Onun adı bu gün də hermetizm, əlkimya, fəlsəfə və ezoterik təlimlərlə bağlı araşdırmalarda mühüm yer tutur.
MSNews.az xəbər verir ki, qədim Misir və yunan dini-fəlsəfi ənənələrinin qovuşmasından yaranan Hermes Trismegistus obrazı müxtəlif sivilizasiyalarda fərqli şəkildə şərh edilib.
Tot kim idi?
Qədim misirlilərin inancına görə, Tot yazının, müdrikliyin, hesablamanın və zamanın ölçülməsinin himayədarı idi. O, həmçinin Ayla əlaqələndirilən tanrılardan sayılırdı.
Misir təsvirlərində Tot çox vaxt insan bədənli, ibis başlı varlıq şəklində göstərilirdi. Onun başında Ay diski və aypara təsvir edilə bilirdi. Bəzi təsvirlərdə isə Tot pavian obrazında təqdim olunurdu. Totun mühüm vəzifələrindən biri ilahi bilikləri qeydə almaq idi. Misir mifologiyasında o, tanrıların katibi və mübahisələrin həllində iştirak edən müdrik hakim kimi çıxış edirdi.
Qədim yunanlar Totu öz mifologiyalarındakı Hermeslə əlaqələndirirdilər. Bu iki ənənənin birləşməsi nəticəsində sonralar Hermes Trismegistus adlı dini-fəlsəfi müdrik obrazı formalaşdı.
Niyə “Üçqat böyük” adlandırılırdı?
“Trismegistus” qədim yunan dilindən tərcümədə “üçqat böyük” mənasını verir. Bu titul Totun Misir dini mətnlərində istifadə edilən böyüklük və müdriklik epitetləri ilə əlaqələndirilir.
Hermes Trismegistus sonrakı hermetik ənənələrdə fövqəladə biliklərə malik müdrik, müəllim və müqəddəs elmlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Lakin tarixçilər Hermes Trismegistusu mövcudluğu sübuta yetirilmiş konkret tarixi şəxs deyil, müxtəlif dini və fəlsəfi ənənələrin təsiri ilə formalaşmış əfsanəvi obraz hesab edirlər.
Hermes müxtəlif mədəniyyətlərdə
Hermetik və ezoterik ədəbiyyatda Hermes Trismegistus bəzən müxtəlif xalqların dini və mifoloji şəxsiyyətləri ilə eyniləşdirilib. Bu müqayisələrdə şumerlərin Ningizzida tanrısının, yəhudi ənənəsindəki Enoxun, Skandinaviya mifologiyasındakı Odinin və german ənənəsindəki Votanın adları çəkilir. Bəzi ezoterik müəlliflər hətta Budda ilə Hermes arasında mənəvi oxşarlıqlar axtarıblar.
Ancaq bu obrazların hamısının eyni tarixi şəxsiyyət olması barədə elmi sübut yoxdur. Belə yanaşmalar əsasən mifologiyaların müqayisəli şərhinə və sonrakı mistik nəzəriyyələrə əsaslanır. İslam dünyasında isə Hermesin İdris peyğəmbərlə eyniləşdirilməsi xüsusilə diqqət çəkir.
Orta əsr ərəb müəlliflərinin bir qismi Hermesi qədim elmlərin və hikmətin daşıyıcısı kimi təqdim edərək onu İdris peyğəmbərlə əlaqələndirib.
Hermesə aid edilən qədim kitablar
Qədim müəlliflərin əsərlərində Hermesə çoxsaylı dini və elmi mətnlərin müəllifliyi aid edilir. İsgəndəriyyəli Klementin məlumatında Hermeslə əlaqələndirilən 42 müqəddəs kitabdan bəhs olunur. Bu kitablara dini mərasimlər, astronomiya, coğrafiya, tibb, ilahi biliklər və digər sahələr üzrə mətnlərin daxil olduğu bildirilir. Hermetik irsin ən məşhur nümunələri arasında “Corpus Hermeticum”, “Poimandres” və “Zümrüd lövhə” xüsusi yer tutur.
“Corpus Hermeticum” dini və fəlsəfi dialoqlardan ibarət mətnlər toplusudur. Burada kainatın mənşəyi, insanın təbiəti, ilahi ağıl və mənəvi bilik kimi məsələlər müzakirə olunur. “Poimandres” isə bu ənənənin ən tanınmış mətnlərindən biridir.
Hermetik əsərlərin əksəriyyətinin müəllifliyi və yaranma tarixləri müasir tədqiqatlarda ayrıca araşdırılır. Onların hamısının bir şəxs tərəfindən yazıldığı qəbul edilmir.
Zümrüd lövhənin sirri
Hermes Trismegistusla əlaqələndirilən ən məşhur mətnlərdən biri “Zümrüd lövhə”dir. Əlkimya və hermetik fəlsəfədə böyük təsirə malik olan bu mətn kainatdakı müxtəlif səviyyələr arasında uyğunluq ideyası ilə tanınır. Sonrakı hermetik ənənələrdə bu fikir “Yuxarıda nə varsa, aşağıda da o var” ifadəsi ilə ümumiləşdirilib.
Əfsanələrdə mətnin zümrüd daş üzərində yazıldığı təsvir edilsə də, belə bir qədim lövhənin mövcudluğunu təsdiqləyən arxeoloji sübut yoxdur. Mətnin məlum yazılı tarixində ərəb elmi və fəlsəfi ənənəsinin mühüm rolu olub. Sonrakı dövrlərdə latın dilinə tərcümələr vasitəsilə Avropada geniş yayılıb.
Tot kitabı və qədim bilik məktəbləri
Totla əlaqələndirilən digər mühüm əsər “Tot kitabı”dır. Qədim Misirdə gizli biliklərin qorunduğu kitablar haqqında müxtəlif rəvayətlər mövcud idi. Bəzi əfsanələrdə belə mətnlərin xüsusi qutularda saxlandığı və yalnız seçilmiş şəxslərin onlara çıxışının olduğu bildirilir.
Müasir tədqiqatçılar isə “Tot kitabı” adı ilə əlaqələndirilən real qədim Misir mətnlərinin fraqmentlərini də araşdırıblar.
Bu mətnlər əsasən demotik yazı ilə qələmə alınıb və bilik, dini mərasimlər, müqəddəs coğrafiya və kahinlik ənənələri barədə dialoqları əhatə edir. Qədim Misir məbədlərində “Həyat evi” adlandırılan yazıçı və kahin məktəblərinin mövcud olduğu məlumdur.
Bununla belə, III Tutmosun Karnakda “Ali Ağ Qardaşlıq” adlı gizli hermetik məktəb yaratması və həmin təşkilatın Şumerdən gələn şəxslər tərəfindən qurulması haqqında iddialar etibarlı tarixi sübutlarla təsdiqlənmir.
Hermetizmin sonrakı dövrlərə təsiri
Hermetik fəlsəfə xüsusilə İntibah dövründə Avropa düşüncə tarixində yenidən maraq doğurub.
Qədim hermetik mətnlərin tərcüməsi filosofların, əlkimyaçıların və dini-mistik düşüncə nümayəndələrinin diqqətini cəlb edib.
Sonrakı əsrlərdə rozenkreyserlik, müxtəlif ezoterik cəmiyyətlər və bəzi mason ənənələri hermetik ideyalardan təsirləniblər.
Lakin bütün masonluğun birbaşa hermetizmdən yarandığını söyləmək tarixi baxımdan düzgün deyil. Bu cərəyanların inkişafı müxtəlif sosial, dini və intellektual proseslərlə bağlı olub.
Bənzər şəkildə, xristianlıqdakı Müqəddəs Üçlük anlayışının birbaşa hermetizmdən götürüldüyü barədə iddia da tarixşünaslıqda qəbul edilmiş fakt deyil.
Hermes Trismegistus tarixlə əfsanənin kəsişdiyi ən maraqlı obrazlardan biri olaraq qalır. Onun irsi qədim Misir inanclarının yunan fəlsəfəsi, orta əsr ərəb elmi və Avropa ezoterik düşüncəsi ilə necə qarşılıqlı əlaqəyə girdiyini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
