Süni intellekt modellərinin öyrədilməsi üçün milyonlarla fiziki kitabın alınıb skan edildikdən sonra məhv edilməsi ilə bağlı yeni detallar texnologiya və nəşriyyat dünyasında geniş müzakirələrə səbəb olub.
MSNews.az xəbər verir ki, ABŞ-da məhkəmə sənədlərinin açıqlanmasından sonra süni intellekt şirkəti “Anthropic”in “Project Panama” adlı daxili layihəsi çərçivəsində milyonlarla çap kitabını alaraq onların cildini kəsdiyi, səhifələri yüksək sürətli skanerlərlə rəqəmsallaşdırdığı və daha sonra qalan hissələri utilizasiyaya göndərdiyi məlum olub. Bu barədə “The Washington Post”, “Ars Technica” və digər beynəlxalq media orqanları məlumat yayıb.
Məhkəmə materiallarına əsasən, şirkət 2024-cü ildə keçmiş “Google Books” layihəsinin rəhbərlərindən biri olan Tom Turvini işə cəlb edib və böyük həcmdə fiziki kitabların toplanmasına başlayıb. Məqsəd böyük dil modellərinin öyrədilməsi üçün yüksək keyfiyyətli mətn bazası yaratmaq olub.
Sənədlərdə göstərilir ki, podratçılar həm kitabın cildini kəsməklə həyata keçirilən “dağıdıcı skan”, həm də kitabı zədələmədən aparılan “dağıdıcı olmayan skan” xidmətlərini təklif ediblər. Xərc baxımından daha ucuz olduğuna görə ilk üsul seçilib.
Mübahisənin əsas hissəsi müəllif hüquqları ilə bağlı olub. Federal hakim Uilyam Alsap qərarında qanuni şəkildə alınmış fiziki kitabların skan edilərək AI modelinin öyrədilməsini “fair use” (vicdanlı istifadə) prinsipi çərçivəsində transformativ istifadə hesab edib. Lakin şirkətin əvvəllər LibGen və PiLiMi kimi pirat kitab bazalarından milyonlarla əsəri icazəsiz yükləməsini müəllif hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirib.
Sonradan “Anthropic” müəlliflər və nəşriyyatlarla 1,5 milyard dollarlıq kollektiv razılaşmaya gedib. Bu vəsait əsasən pirat mənbələrdən əldə edilmiş kitablarla bağlı iddiaların həllinə yönəlib. Razılaşmaya əsasən, şirkət həmin pirat kitab nüsxələrini məhv etməyi də öhdəsinə götürüb. Bununla yanaşı, məhkəmənin qanuni şəkildə alınmış fiziki kitabların skan edilərək AI təlimində istifadə olunmasının hüquqi baxımdan mümkün olduğu barədə qərarı qüvvədə qalıb.
Mövzuya marağı artıran məqamlardan biri də “ISBNdb” şirkətinin AI laboratoriyalarına milyonlarla fiziki kitabın tədarükü və rəqəmsallaşdırılması üzrə xidmətlər təqdim etməsidir. Şirkət əvvəllər saytında bu kitabların artıq müəlliflər qarşısında maliyyə öhdəliyini yerinə yetirdiyini və onların “ağacdan biliyə, bilikdən yenidən ağaca” prinsipi ilə təkrar emal olunduğunu qeyd etmişdi. Bu yanaşma kitab kolleksiyaçıları, müəlliflər və nəşriyyat nümayəndələri arasında ciddi etik müzakirələr doğurub.
Ekspertlər bildirirlər ki, hüquqi baxımdan AI şirkətlərinin qanuni şəkildə aldıqları kitabları skan edib məhv etməsi ilə bağlı presedent formalaşsa da, nadir nəşrlərin və çap irsinin kütləvi şəkildə dövriyyədən çıxarılması gələcəkdə mədəni irsin qorunması baxımından yeni suallar yaradır.
