Yaxın Şərqdə artan hərbi gərginlik fonunda ABŞ ilə İran arasında mümkün danışıqların gündəmə gəlməsi regionda yeni siyasi mərhələnin başlanıb-başlanmadığı sualını ortaya çıxarır.
QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadənin fikrincə, prosesə yalnız hərbi qarşıdurma prizmasından deyil, həm də Vaşinqton və Təl-Əvivin artıq tam üst-üstə düşməyən maraqları kontekstində baxmaq lazımdır.
Ekspert hesab edir ki, müharibənin başladığı ilk mərhələdən fərqli olaraq, hazırkı dövrdə ABŞ və İsrailin məqsədlərində müəyyən haçalanma müşahidə olunur. Onun sözlərinə görə, hər iki tərəf indiyədək qarşıya qoyduğu hədəflərə tam şəkildə nail ola bilməyib. Bununla belə, ABŞ üçün İranla müəyyən nöqtədə anlaşma əldə etmək mümkün görünür, İsrail üçün isə bu seçim daha məhdud və qəbulolunmaz xarakter daşıyır. Məhz, bu fərq Vaşinqtonun diplomatik kanalları açıq saxlamasını izah edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.
Novruzəli Yusubzadə vurğulayır ki, ABŞ və İran arasında müəyyən qarşılıqlı güzəştlər əsasında müharibənin dayandırılması nəzəri baxımdan real ssenaridir. Lakin belə bir nəticə İsrail tərəfindən müsbət qarşılanmaya bilər. Onun qənaətinə görə, əgər danışıqlar konkret çərçivəyə daxil olsa, bu prosesin pozulmasına və ya ləngidilməsinə yönəlmiş səylərin artması da mümkündür. Başqa sözlə, diplomatik masa açıq olsa da, onun sabitliyi zəmanətli deyil və regional aktorların yanaşması bu masanın davamlılığına birbaşa təsir göstərə bilər.
Ekspertin diqqət çəkdiyi digər vacib məqam danışıqlar üçün seçilən məkan faktorudur. Onun fikrincə, ilkin ehtimal kimi Pakistanın önə çıxması İranın mövqeyini nisbətən gücləndirən detal sayıla bilər. Bu, həm simvolik, həm də geosiyasi baxımdan Tehranın danışıqlarda özünü daha rahat hiss etməsinə şərait yaradan elementlərdən biridir. Yusubzadə hesab edir ki, müharibə sonsuz şəkildə davam edə bilməz və ABŞ quru əməliyyatları mərhələsinə keçməzdən əvvəl prosesi dayandırmağa çalışmaqla rasional davranır.
Bununla belə, o, danışıqların başlanmasının avtomatik şəkildə hərbi əməliyyatların dayanacağı anlamına gəlmədiyini də xüsusi vurğulayır. İran tərəfinin ciddi etimadsızlığı səbəbindən diplomatik təmaslarla paralel şəkildə əməliyyatların müəyyən intensivlikdə davam etməsi mümkündür. Bu yanaşma göstərir ki, tərəflər bir-birinin niyyətinə tam inanmadığı üçün sahədə təzyiqi saxlayaraq masada daha üstün mövqe qazanmağa çalışa bilərlər. Əgər danışıqlar nəticəsiz qalarsa, Yusubzadənin qənaətincə, müharibə yeni və daha riskli mərhələyə keçə bilər.
Novruzəli Yusubzadə Məhəmməd Baqir Qalibafın gələcək lider kimi perspektivinə də toxunur. O hesab edir ki, Qalibaf digər mümkün namizədlərlə müqayisədə xüsusilə ABŞ üçün daha uyğun fiqur kimi görünür. Bunun başlıca səbəbi onun İran parlamentini təmsil etməsi və beləliklə, həm daxildə legitimlik mesajı verməsi, həm də xaricə “xalqı təmsil edən siyasi sima” obrazında təqdim olunmasıdır. Ekspertin fikrincə, bu amil Qalibafı sırf ideoloji və ya təhlükəsizlik çevrələrindən gələn digər fiqurlardan fərqləndirir.
Yusubzadə qeyd edir ki, Qalibafın üstünlüklərindən biri də onun uzun illərə söykənən siyasi təcrübəsidir. Mövcud şəraitdə İran prezidenti Məsud Pezeşkianın danışıqlarda birbaşa iştirak edə bilmədiyi halda, ikinci legitim sayılacaq siyasi fiqur kimi Qalibafın önə çıxarılması mümkün və məntiqli görünür. Bu, həm daxili siyasi balansı qorumaq, həm də xarici tərəfdaşlara idarəolunan və sistem içindən gələn fiqur təqdim etmək baxımından önəm daşıyır.
Ekspertin yanaşmasına görə, yaxın mərhələdə İran diplomatiyasında Qalibaf, Abbas Araqçı və Məsud Pezeşkian kimi fiqurların rolu daha da arta bilər. Ehtiyac yaranarsa, Məhəmməd Cavad Zərifin funksional çəkisinin artırılması da istisna deyil. Bu komanda ilə İranın ABŞ-la yenidən daha fəal diplomatik xəttə qayıtması mümkün görünür. Novruzəli Yusubzadə bildirir ki, belə bir dönüşə yeni Ali Dini Liderin də isti baxdığına dair müəyyən iddialar mövcuddur. Bu isə Tehran daxilində diplomatik xəttin tamamilə bağlanmadığını, əksinə, müəyyən şərtlər daxilində yenidən aktivləşdirilə biləcəyini göstərir.
Ümumilikdə, ekspertin mövqeyinə əsasən, ABŞ-İran danışıqları indiki mərhələdə tamamilə qeyri-real deyil, lakin son dərəcə kövrək və çoxqatlı geosiyasi maneələrlə əhatələnmiş prosesdir. Vaşinqtonun hərbi hazırlığı ilə diplomatik kanalları paralel aparması, İranın isə etimadsızlıq şəraitində həm danışıqlara açıq qalması, həm də meydanda geri çəkilməməsi yaxın dövrdə vəziyyətin ikili məntiq üzrə inkişaf edəcəyini göstərir. Bu mənzərədə Qalibafın önə çıxması isə təkcə şəxsi siyasi çəkisi ilə deyil, həm də İranın mümkün yeni diplomatik formatında “idarəolunan legitim sima” kimi görünməsi ilə əlaqələndirilir.
Analitik şərh | Novruzəli YUSUBZADƏ
