XXI əsrin ilk onilliklərində Yaxın və Orta Şərq regionu ard-arda baş verən dərin siyasi, hərbi və ideoloji transformasiyalarla üz-üzə qalmışdır. İran İslam Respublikasının regional təsirinin artması, ərəb dövlətlərində daxili siyasi böhranların dərinləşməsi, vətəndaş müharibələri və geosiyasi bloklaşmalar regionun siyasi xəritəsini yenidən müzakirə mövzusuna çevirmişdir. Xüsusilə, 2003-cü ildə İraqda baş verən rejim dəyişikliyi, 2011-ci ildən sonra başlayan “Ərəb baharı” prosesləri, Suriyada uzunmüddətli vətəndaş müharibəsi, Liviyanın və Yəmənin dövlət institutlarının zəifləməsi, həmçinin İranın regionda müxtəlif silahlı və siyasi qüvvələr üzərində artan təsiri Yaxın Şərqin siyasi strukturunun gələcəkdə hansı istiqamətdə dəyişə biləcəyi barədə geniş akademik və siyasi müzakirələrə səbəb olmuşdur.
Bu proseslər bir çox tədqiqatçı tərəfindən daha geniş geosiyasi konsepsiyalarla əlaqələndirilir. Onlardan biri xüsusilə 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ siyasi diskursunda geniş istifadə olunan “Böyük Orta Şərq planı” (Greater Middle East Initiative) konsepsiyasıdır. Bu anlayış regionda siyasi institutların transformasiyası, iqtisadi modernləşmə və demokratik institutların inkişafı ilə bağlı təşəbbüsləri ifadə edirdi. Bununla belə, bəzi analitiklər həmin konsepsiyanı Yaxın Şərqin siyasi xəritəsinin dəyişdirilməsi ilə bağlı daha geniş geosiyasi strategiyaların bir hissəsi kimi də şərh etmişlər (Fuller, 2004).
Yaxın Şərqdə baş verən müasir proseslər eyni zamanda regionun tarixi və dini ideologiyaları ilə bağlı müzakirələri də yenidən aktuallaşdırmışdır. Bu kontekstdə bəzi siyasi və ideoloji diskurslarda Bibliyada qeyd olunan “vəd olunmuş torpaqlar” anlayışı tez-tez xatırladılır. Bibliyanın bəzi mətnlərində İsrail övladlarına vəd olunan torpaqların sərhədlərinin Nil çayı ilə Fərat çayı arasında yerləşən əraziləri əhatə etdiyi qeyd olunur. Məsələn, Yaradılış kitabının 15:18 ayəsində belə deyilir:
“Mən bu torpağı Misir çayından böyük Fərat çayına qədər sənin nəslinə verirəm.”
Bu ayə əsrlər boyu müxtəlif dini və siyasi interpretasiyalara səbəb olmuşdur. Müasir siyasi diskursda isə bəzi tədqiqatçılar və siyasi şərhçilər həmin dini mətnlərin regiondakı geosiyasi ideologiyalarla əlaqələndirildiyini iddia edirlər. Bununla belə, akademik ədəbiyyatda bu yanaşmaların çoxu dini mətnlərin siyasi strategiyalarla birbaşa əlaqələndirilməsinin metodoloji baxımdan problemli olduğunu vurğulayır (Lewis, 2002).
Bununla yanaşı, Yaxın Şərqin siyasi xəritəsinin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez istinad edilən mətnlərdən biri də israilli jurnalist Oded Yinon tərəfindən 1982-ci ildə yazılmış “1980-ci illərdə İsrail üçün Strategiya” adlı məqalədir. Yinon bu məqalədə region dövlətlərinin etnik və məzhəb baxımından heterogen strukturunu təhlil edir və bu səbəbdən Yaxın Şərqdə mövcud dövlət sisteminin uzunmüddətli sabitliyinin şübhə altında olduğunu iddia edir (Yinon, 1982).
Müasir Yaxın Şərqdə baş verən proseslər — İranın regional təsirinin genişlənməsi, Suriyada və İraqda məzhəb əsaslı siyasi parçalanmalar, Liviyada və Yəməndə dövlət institutlarının zəifləməsi — bəzi analitiklərin Yinonun proqnozlarını yenidən müzakirə etməsinə səbəb olmuşdur. Eyni zamanda bu hadisələr Böyük Orta Şərq planı, regional güclər arasında rəqabət və tarixi-dini ideologiyalar arasında paralellərin qurulmasına gətirib çıxarmışdır.
Beləliklə, Yaxın Şərqin müasir siyasi transformasiyalarını anlamaq üçün regionda baş verən hadisələri yalnız cari siyasi kontekstlə deyil, həm də uzunmüddətli geosiyasi konsepsiyalar, ideoloji narrativlər və tarixi mətnlərin interpretasiyaları ilə birlikdə nəzərdən keçirmək zəruridir. Bu məqalədə də məhz belə bir yanaşma çərçivəsində Oded Yinonun 1982-ci ildə irəli sürdüyü strateji tezislər, onların Yaxın Şərq geosiyasətində yaratdığı mübahisələr və müasir regional proseslərlə mümkün analoji məqamlar təhlil edilir.
Kimdir Oded Yinon?
Oded Yinon XX əsrin ikinci yarısında fəaliyyət göstərmiş israilli jurnalist və geosiyasi analitikdir. Onun həyatının böyük hissəsi haqqında açıq mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Yinon 1970-ci illərdə İsrail dövlət strukturları ilə əlaqəli informasiya və analitik sahələrdə fəaliyyət göstərmiş, müəyyən dövrdə İsrail Xarici İşlər Nazirliyi ilə əlaqəli informasiya xidmətlərində çalışmışdır. Bu fəaliyyət dövründə o, Yaxın Şərq siyasəti və regional geosiyasət mövzularında müxtəlif analitik məqalələr yazmışdır.
1982-ci ildə Oded Yinon tərəfindən yazılmış “A Strategy for Israel in the Nineteen Eighties” adlı məqalə Yaxın Şərqin siyasi gələcəyi ilə bağlı ən çox müzakirə edilən geosiyasi mətnlərdən biridir. Məqalə ilk dəfə ivrit dilində “Kivunim” (“İstiqamətlər”) jurnalında dərc edilmişdir. Həmin jurnal Dünya Sionist Təşkilatının (World Zionist Organization) informasiya departamentinə bağlı idi. Daha sonra məqalə israilli alim və insan haqları müdafiəçisi İsrael Şahak tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilərək ABŞ-da Association of Arab-American University Graduates tərəfindən 1982-ci ildə ayrıca sənəd kimi nəşr edilmişdir (Shahak, 1982).
Bu nəşr sənədi geniş beynəlxalq auditoriyaya təqdim etmiş və nəticədə məqalə Yaxın Şərq siyasəti ilə bağlı çoxsaylı akademik və siyasi müzakirələrin mərkəzinə çevrilmişdir.
Yinonun məqaləsi regionun siyasi sistemini analiz edərkən Yaxın Şərq dövlətlərinin struktur zəifliklərinə diqqət çəkir və bu zəifliklərin gələcəkdə siyasi parçalanmalara səbəb ola biləcəyini iddia edir. Məqalədə eyni zamanda İsrailin təhlükəsizliyi və regional mövqeyi ilə bağlı strateji yanaşmalar müzakirə edilir.
Məqalənin tarixi və geosiyasi konteksti
Yinonun məqaləsi soyuq müharibənin son mərhələsində yazılmışdır. 1970–1980-ci illər Yaxın Şərq üçün çox mürəkkəb və gərgin bir dövr idi. Bu dövrdə regionda bir sıra mühüm hadisələr baş vermişdi:
1967-ci il Altı Gün Müharibəsi
1973-cü il Yom Kippur müharibəsi
1975-ci ildən başlayan Livan vətəndaş müharibəsi
1979-cu il İran İslam İnqilabı
1979-cu il Kemp Devid sülh sazişi
1980–1988-ci illər İran–İraq müharibəsi
Bu hadisələr regionun siyasi balansını ciddi şəkildə dəyişdirmiş və bir çox analitiklər Yaxın Şərq dövlətlərinin sabitliyini sual altına almağa başlamışdı. Yinon məhz belə bir geosiyasi mühitdə regionun gələcəyi ilə bağlı strateji proqnozlar irəli sürür.
Yinonun Yaxın Şərq dövlətləri haqqında əsas tezisləri
Yinon məqaləsində Yaxın Şərq dövlətlərinin çoxunun etnik və dini baxımdan heterogen struktura malik olduğunu vurğulayır. Onun fikrincə, regionda mövcud olan bir çox dövlət XX əsrin əvvəllərində Britaniya və Fransa tərəfindən çəkilmiş sərhədlər nəticəsində formalaşmışdır və bu sərhədlər yerli etnik və dini reallıqları tam əks etdirmir (Yinon, 1982).
Bu səbəbdən Yinon region dövlətlərinin uzunmüddətli sabitliyini şübhə altına alır və müxtəlif ölkələrdə daxili qarşıdurmaların mövcud olduğunu qeyd edir. O xüsusilə aşağıdakı ölkələrdə daxili parçalanma riskinin yüksək olduğunu iddia edir:
Misir
Suriya
İraq
Livan
Sudan
Səudiyyə Ərəbistanı
Məqalədə bu dövlətlərin bir çoxunun müxtəlif dini və etnik qruplardan ibarət olduğu və bu səbəbdən siyasi sabitliyin kövrək olduğu qeyd olunur.
Livan nümunəsi
Yinon regiondakı parçalanma prosesinin ən aydın nümunəsi kimi Livan vətəndaş müharibəsini göstərir. 1975-ci ildə başlayan bu müharibə nəticəsində Livan faktiki olaraq müxtəlif dini və siyasi qrupların nəzarət etdiyi bölgələrə bölünmüşdü.
Bu bölgələrə aşağıdakılar daxil idi:
- xristian milislərinin nəzarət etdiyi ərazilər
- şiə təşkilatlarının nəzarət etdiyi bölgələr
- sünni qrupların təsirində olan ərazilər
- druz icmasının nəzarət etdiyi dağlıq bölgələr
- fələstinli silahlı qrupların mövcud olduğu cənub bölgələri
Yinon bu vəziyyəti Yaxın Şərqdə digər dövlətlər üçün də mümkün ssenari kimi təqdim edir.
Suriya və İraq haqqında proqnozlar
Yinon məqaləsində Suriya və İraqın da daxili etnik və məzhəb bölünmələri səbəbindən parçalanma riski ilə üzləşdiyini qeyd edir.
Suriyada o aşağıdakı siyasi quruluşların meydana çıxa biləcəyini ehtimal edir:
- sahil bölgəsində Ələvi dövləti
- Hələb ətrafında sünni dövlət
- Dəməşq bölgəsində başqa sünni dövlət
- Druz icmalarının ayrıca siyasi vahidi
İraq üçün isə Yinon üç əsas siyasi vahidin formalaşa biləcəyini qeyd edir:
- cənubda şiə bölgəsi
- mərkəzdə sünni bölgəsi
- şimalda kürd bölgəsi
Bu yanaşma Yinonun regionun gələcəyini etnik və məzhəb əsaslı siyasi vahidlər kontekstində təsəvvür etdiyini göstərir.
Misir və Ərəbistan yarımadası ilə bağlı yanaşma
Yinon Misirin iqtisadi və sosial problemlər səbəbindən gələcəkdə daxili siyasi böhran yaşaya biləcəyini iddia edir. O, xüsusilə Misirdə müsəlman və xristian kopt icmaları arasında mövcud olan gərginliyə diqqət çəkir.
Məqalədə həmçinin Ərəbistan yarımadasında yerləşən dövlətlərin siyasi sistemlərinin də kövrək olduğu qeyd olunur. Yinon bu ölkələrdə hakimiyyətin çox vaxt dar elit qrupların əlində cəmləşdiyini və bunun gələcəkdə siyasi dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyini qeyd edir.
İordaniyanın gələcəyi
İordaniya qısa müddətli perspektivdə İsrail üçün strateji hədəf sayılır, lakin uzunmüddətli perspektivdə belə bir təhlükə yaratmır. İordaniyanın mövcud siyasi quruluşunun uzun müddət davam etməsi ehtimalı azdır. Buna görə İsrailin siyasəti həm müharibə, həm də sülh şəraitində İordaniyada mövcud rejimin dəyişməsinə və hakimiyyətin fələstinli əksəriyyətə keçməməsinə yönəlməlidir.
İordaniya çayının şərqində siyasi dəyişiklik baş verərsə, bu, çayın qərb sahilində yaşayan ərəb əhalisi ilə bağlı problemi də müəyyən dərəcədə aradan qaldıra bilər.
Bu baxımdan əhalinin köçü və demoqrafik dəyişikliklər gələcək siyasi proseslərdə mühüm rol oynaya bilər.
İsrailin təhlükəsizlik strategiyası ilə bağlı fikirlər
Yinon məqaləsində İsrailin təhlükəsizliyinin yalnız hərbi gücdən deyil, həm də regionun siyasi strukturundan asılı olduğunu vurğulayır.
Onun fikrincə İsrail üçün əsas strateji məsələlər aşağıdakılardır:
- regiondakı siyasi dəyişiklikləri diqqətlə izləmək
- ölkənin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək
- xarici yardımdan asılılığı azaltmaq
- daxili demoqrafik balansı qorumaq
Məqalədə İsrail əhalisinin coğrafi yerləşməsi və bəzi bölgələrin məskunlaşdırılması kimi demoqrafik məsələlərə də toxunulur.
Yinon planı və “Böyük Yaxın Şərq” konsepsiyası
Sonrakı illərdə bəzi siyasi və akademik dairələr Yinonun məqaləsini ABŞ-da ortaya çıxmış “Böyük Yaxın Şərq layihəsi” (Greater Middle East Project) ilə əlaqələndirmişlər.
Bu layihə, xüsusilə 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ xarici siyasətində müzakirə edilən konsepsiyalardan biri idi və regionda siyasi, iqtisadi və institusional islahatları təşviq etməyi nəzərdə tuturdu.
Bəzi tədqiqatçılar Yinonun məqaləsində region dövlətlərinin parçalanması ilə bağlı irəli sürülən ideyaların sonrakı illərdə Yaxın Şərqdə baş verən bəzi siyasi proseslərlə paralellər təşkil etdiyini qeyd edirlər.
Məsələn, 2003-cü ildə İraq müharibəsindən sonra ölkədə şiə, sünni və kürd bölgələri arasında siyasi bölünmə, 2011-ci ildə başlayan Suriya vətəndaş müharibəsi nəticəsində ölkənin müxtəlif siyasi və hərbi qruplar arasında bölünməsi, həmçinin Liviya və Yəməndə dövlət institutlarının zəifləməsi.
Bununla belə, akademik tədqiqatların böyük hissəsi Yinonun məqaləsi ilə sonrakı geosiyasi layihələr arasında birbaşa institusional əlaqənin sübut olunmadığını vurğulayır.
Akademik mübahisələr və fərqli qiymətləndirmələr
Yinon planı haqqında akademik və siyasi mühitdə müxtəlif və çox vaxt ziddiyyətli fikirlər mövcuddur.
Bəzi tədqiqatçılar bu məqaləni İsrailin regional strategiyasını əks etdirən ideoloji sənəd kimi təqdim edirlər. Onların fikrincə məqalədə təsvir olunan yanaşma İsrailin bəzi strateji dairələrində mövcud olan düşüncə tərzini əks etdirir.
Digər tədqiqatçılar isə bu yanaşmanı şişirdilmiş hesab edirlər. Onların fikrincə Yinonun məqaləsi rəsmi dövlət strategiyası deyil, sadəcə fərdi geosiyasi analizdir.
Bir çox akademik tədqiqatlarda qeyd olunur ki, Yinon İsrail hökuməti adından danışmırdı və məqalə rəsmi dövlət sənədi kimi qəbul edilə bilməz (Slater, 1991; Finkelstein, 2003).
Nəticə
Oded Yinonun 1982-ci ildə yazdığı “1980-ci illərdə İsrail üçün Strategiya” məqaləsi Yaxın Şərqin siyasi gələcəyi ilə bağlı radikal və mübahisəli proqnozlar təqdim edən geosiyasi mətnlərdən biridir.
Məqalənin əsas tezisləri belə ümumiləşdirilə bilər:
- Yaxın Şərq dövlətlərinin bir çoxu etnik və dini baxımdan parçalanmış struktura malikdir
- Regionda mövcud sərhədlər tarixi və sosial reallıqları tam əks etdirmir
- Bu səbəbdən gələcəkdə yeni siyasi quruluşların meydana çıxması ehtimalı mövcuddur
Bununla yanaşı, məqalənin interpretasiyası müxtəlifdir. Bəzi tədqiqatçılar onu İsrailin regional strategiyasının göstəricisi kimi qiymətləndirir, digərləri isə sadəcə analitik məqalə hesab edir.
Bu səbəbdən Yinon planı Yaxın Şərq geosiyasətini anlamaq üçün istifadə olunan mühüm mənbələrdən biri olsa da, onu regionun real siyasi strategiyasının yeganə göstəricisi kimi qəbul etmək akademik mühitdə geniş qəbul olunmur.
Gündəmdəki İran məsələsi prizmasından baxdıqda əsərin qiyməti bir o qədər yüksəlir. Nəzərə alaq ki, İran qədim dövlətçilik ənənəsinə, zəngin mədəni tarixə malik olmaqla yanaşı, çoxlu sayda etnik azlıqların – əslində İrandakı Azərbaycan türklərinə etnik azlıq deməyə adamın dili də gəlmir – yaşadığı mürəkkəb coğrafiyaya malikdir. Mümkündür ki, günlərin birində İran, yuxarıda digər Yaxın Şərq ölkələri misalı, məhz, bu amillərə görə parçalansın.
Bu gün İrandakı Azərbaycan türklərinin təxmini (rəsmi statistika açıqlanmır) sayı 30 milyon civarındadır. Azərbaycan türklərindən başqa, İranda kürdlər, bəluclar, lurlar, xəzərlər, bəxtiyarlar, qaşqaylar, türkmənlər, ərəblər və digər xalqlar da yaşayır. Deyərdim ki, gələcəkdə potensial ayrılacaq ərazilər Cənubi Azərbaycan, Əhvaz (ərəblər), İran Kürdüstanı və Bəluçistan ola bilər.
İstinadlar
Yinon, O. (1982). A Strategy for Israel in the Nineteen Eighties. Kivunim Journal.
Shahak, I. (1982). The Zionist Plan for the Middle East. Association of Arab-American University Graduates.
Lewis, B. (2002). What Went Wrong? Western Impact and Middle Eastern Response.
Fuller, G. (2004). The Greater Middle East Initiative.
