1810-cu ildə Napoleon müharibələrinin dağıdıcı təsiri altında olan Prussiyada yazılmış bir məktub tarixin tozlu səhifələrindən çıxaraq bu günə işıq tutur və Almaniya təhsil sistemində hələ də davam edən ümumi problemlərə işarə edir.
Brandenburq hökumətinin 17 mart 1810-cu il tarixli rəsmi məktubu Potsdamdan yerli məktəb nəzarətçisinə ünvanlanıb və dövlət xəzinəsinin boş olduğu bir dövrdə bir kənd məktəbinin “acınacaqlı” vəziyyətini əks etdirir.
Məktubda məktəb müəllimi uşaqlara səmərəli dərs keçmək üçün kifayət qədər bacarıqlı olmaması tənqid edilir. Hökumət bununla bağlı ironik tələblə çıxış edib ki, ən azı uşaqların özləri bir şeylər öyrənə bilsinlər deyə məktəbə böyük bir qara lövhə, yazı taxtaları və daha yaxşı dərsliklər göndərilsin. Məktubda həmçinin dərs otağının istilik xərclərinin — odun yanacağının — kim tərəfindən qarşılanacağı mövzusunda şəhər və məktəb rəhbərinin razılığa gəlməsi zərurəti vurğulanır.
Təhsil tarixçiləri qeyd edirlər ki, 1810-cu ilin Prussiyası ilə 2026-cı ilin dünyasını bir-biri ilə sadə şəkildə eyniləşdirmək olmaz. Berlin Humboldt Universitetindən professor Marselo Karuos deyir ki, “təəssürat səhv deyil, ortaq məqamlar var, amma kontekst çox fərqlidir”. Hamburq Universitetindən professor İnqrid Lohmann isə əlavə edir ki, o dövrdə təsvir olunan “qabiliyyətsiz müəllimlər” əsasən formal təhsili olmayan, müharibədən qayıtmış yaralı əsgərlər və ya işsiz sənətkarlardan ibarət idi və bu, bugünkü müəllim peşəsi ilə müqayisə edilə bilməz.
Lohmann bu arxiv məktubunu sadəcə bir şikayət kimi deyil, həm də “dövlət siyasətinin başlanğıcı” kimi qiymətləndirir. Tarix göstərir ki, Prussiya dövləti həmin dönəmdə sistemdəki bu “acı tablonu” dəyişdirmək üçün böyük investisiyalar edib və XIX əsrin sonunda dünya miqyasında nümunə göstərilən bir dövlət məktəbləri sistemini qurmağı bacarıb. Ekspertlərin günümüz üçün mesajı aydındır: əgər dövlət təhsili həqiqi bir məsuliyyət kimi görsə, sistem köklü və davamlı şəkildə yaxşılaşdıra bilər.
