Rusiya hökuməti Altay Respublikası üzərindən Çinə birbaşa dəmir yolu xəttinin çəkilməsi imkanlarını yenidən nəzərdən keçirir. Hazırda ümumi uzunluğu 825–1123 kilometr arasında dəyişən dörd marşrut variantı araşdırılır və layihənin əsas yük bazalarından birinin Sibir, xüsusilə Kuzbas kömürünün Çin bazarına daşınması olacağı gözlənilir.
MSNews.az xəbər verir ki, “Kommersant”-ın məlumatına görə, layihə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin iyulun 27-də yeni Orta Nəqliyyat Dəhlizinin yaradılması imkanlarının araşdırılması ilə bağlı verdiyi tapşırıq çərçivəsində işlənir. Marşrut Altay Respublikasının Qazaxıstan və Monqolustan arasında yerləşən təxminən 55 kilometrlik Rusiya–Çin sərhədindən keçərək Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Rayonuna daxil olmalıdır.
Hazırda başlanğıc nöqtəsi kimi Biysk üzrə iki variant, Qərbi Sibir dəmir yolunun Taştagol stansiyası və Krasnoyarsk dəmir yolundakı Abaza nəzərdən keçirilir. Bütün variantların Çin ərazisində son nöqtəsi Avaytan stansiyasıdır. Təxminən 228 kilometrlik hissənin Çin ərazisindən keçməsi planlaşdırılır.
Layihənin dəyəri və tikinti müddəti hələ rəsmi müəyyən edilməyib. Bəzi nəşrlərdə göstərilən 1 trilyon rubl məbləği birbaşa Trans-Altay magistralının smetası deyil. Bu, Rusiya Nəqliyyat Nazirliyinin 2024-cü ildə təbii şərait baxımından oxşar olan 410 kilometrlik Kızıl–Kuragino dəmir yolu üçün verdiyi ilkin qiymətləndirmədir. Həmin göstərici — kilometrə təxminən 2,4 milyard rubl — Trans-Altay xəttinə tətbiq olunarsa, onun Rusiya hissəsinin təxmini dəyəri 1,5–2,2 trilyon rubla çata bilər.
Yeni xəttin iqtisadi səbəblərindən biri Rusiyanın şərqə yönələn kömür ixracını genişləndirmək və yüklənmiş Transsibir və Baykal-Amur magistrallarından asılılığı azaltmaqdır. Çin 2022-ci ildən sonra Rusiya kömürü üçün əsas xarici bazara çevrilib. Çin gömrük məlumatlarına görə, Rusiyadan kömür tədarükü 2021-ci ildəki 56,7 milyon tondan 2023-cü ildə 102,1 milyon tona yüksəlib. 2024-cü ildə isə göstərici 95,1 milyon tona düşüb.
Azalma sonrakı dövrdə də davam edib. 2025-ci ildə Çin Rusiyadan təxminən 88,8 milyon ton kömür alıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə təxminən 7% azdır. 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında isə tədarük illik müqayisədə daha 15% azalaraq 10,8 milyon tona düşüb. “Vedomosti” azalmanı Çində yüksək kömür ehtiyatları, əlverişsiz bazar konyunkturası və idxal rüsumları ilə əlaqələndirir.
Layihə Rusiyanın kömür sənayesində ciddi maliyyə çətinliklərinin yaşandığı dövrə təsadüf edir. Rosstat məlumatlarına əsaslanan “Interfax”-ın məlumatına görə, bütövlükdə Rusiyanın kömür şirkətləri 2025-ci ili 408 milyard rubl xalis zərərlə başa vurub. Rusiya hökumətinin 2026-cı ilin sentyabrında təsdiqlədiyi kömür sənayesinin inkişaf proqramında da Kuzbasın hasilatının əvvəlki pik səviyyələrindən aşağı düşdüyü və region iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə ehtiyac olduğu qeyd edilir.
Layihənin qarşısında ekoloji maneələr də var. Altayda nəzərdən keçirilən istiqamətlər Ukok platosunun yerləşdiyi həssas dağlıq əraziyə yaxındır. Ukok UNESCO-nun “Altayın Qızıl Dağları” Dünya İrsi obyektinin üç əsas hissəsindən biridir və qar bəbiri də daxil olmaqla nadir növlərin yaşayış məkanıdır.
UNESCO əvvəlki illərdə Ukok ərazisindən xətti infrastruktur, xüsusilə planlaşdırılan qaz kəmərinin keçirilməsi ilə bağlı ciddi narahatlıq ifadə edib və belə layihələrin Dünya İrsi obyektinin universal dəyərinə təhlükə yarada biləcəyini bildirib. Trans-Altay dəmir yolu üzrə yekun marşrut isə hələ seçilmədiyindən, xəttin UNESCO ərazisindən keçib-keçməyəcəyi dəqiqləşməyib.
Layihə reallaşarsa, bu, Altay Respublikası üçün də tarixi dəyişiklik olacaq. Hazırda respublikanın öz ərazisində dəmir yolu yoxdur və ən yaxın dəmir yolu xətti Biysk istiqamətində yerləşir. Yeni magistralın ilkin konsepsiyası isə əsasən beynəlxalq yük və xammal daşımalarına hesablanır.
