Bədnəzər inancı dünyanın müxtəlif bölgələrində əsrlərdir qorunub saxlanan ən yayılmış folklor anlayışlarından biridir. Türkcədə “nazar”, ərəbcədə “ayn”, farscada “çeşm”, yunanlarda isə “mati” kimi tanınan bu inanca görə, paxıllıq və ya pis niyyətlə yönələn baxış insana, ailəyə, heyvana və ya mala zərər gətirə bilər.
“Britannica” bədnəzər inancını qədim və geniş yayılmış fenomen kimi təqdim edir və onun qədim Yunanıstan, Roma, yəhudi, islam, buddist, hindu və xalq inanclarında mövcud olduğunu bildirir.
Tarix boyu, xüsusilə, uşaqların, hamilə qadınların, gözəl və ya varlı insanların bədnəzərə daha həssas olduğuna inanılıb. Bu inamın əsas məntiqi paxıllıq və diqqətin təhlükəli güc kimi təsəvvür edilməsinə söykənir. Müxtəlif xalqlarda bədnəzərin xəstəlik, uğursuzluq, ailə münaqişəsi və ya qəfil bədbəxtlik gətirdiyinə inanılıb, lakin müasir elmi yanaşma bunu fövqəltəbii təsir kimi yox, mədəni-folklor fenomeni kimi qiymətləndirir.
Bədnəzərdən qorunmaq üçün ən məşhur simvollardan biri mavi göz muncuğudur. Aralıq dənizi, Yaxın Şərq, Balkanlar və Mərkəzi Asiyada geniş yayılan bu amuletlər pis baxışı “geri qaytaran” qoruyucu obyekt kimi qəbul edilir. Britaniya Muzeyinin kolleksiyasında Qəzzada hazırlanmış, “pis göz” və ya “paxıllıq gözü”nə qarşı istifadə edilən əl formalı amulet nümunəsi də yer alır.
Bədnəzər inancının arxeoloji izləri də diqqət çəkir. Xorvatiyanın Vinkovci şəhərində tapılan III əsrə aid üzük bu baxımdan maraqlı nümunələrdən biridir. Yerli muzey mütəxəssislərinin izahına görə, üzükdə çiçəyi dişləyən dovşan və ya siçan təsviri xoşbəxtlik simvolu, üzərindəki “göz” işarəsi isə sahibini pis baxışdan qoruyan element kimi qəbul edilib.
Bədnəzər motivi qədim Mesopotamiya mətnlərində də görünür. Tədqiqatçı Ziva Kotzé şumer və Akkad sehr-dua mətnlərində “pis göz”lə bağlı ifadələrin olduğunu, bu anlayışın cadugərlik və zərərli baxış təsəvvürləri ilə əlaqələndirildiyini qeyd edir. “Yale Babylonian Collection”-da yayımlanan erkən Mesopotamiya mətnləri arasında da “evil face” — “pis üz/baxış” anlayışına qarşı dualar yer alır.
Bədnəzərdən qorunmaq üçün istifadə olunan digər məşhur simvol isə “xamsa” və ya “Fatimənin əli” kimi tanınan açıq əl formasındakı amuletdir. Bu simvol Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə geniş yayılıb və bir çox ənənədə qoruyucu işarə kimi qəbul edilir. “Royal Albert Memorial Museum”-un məlumatına görə, insanlar qədim Misir və Mesopotamiyaya qədər gedib çıxan dövrlərdən bəri açıq əl simvolunu bədnəzərdən və pislikdən qorunma nişanı kimi istifadə ediblər.
Bununla belə, bədnəzərlə bağlı bəzi iddialara ehtiyatla yanaşmaq vacibdir. Məsələn, İspaniyadakı mağara rəsmlərində bədnəzərdən qoruyucu simvolların olması və ya müəyyən artefaktların konkret olaraq “pis göz” inancı üçün yaradılması barədə iddialar elmi konsensus kimi yox, daha çox interpretasiya kimi təqdim olunmalıdır. Etibarlı mənbələrlə təsdiqlənən əsas məqam isə budur ki, bədnəzər inancı qədimdən bəri müxtəlif mədəniyyətlərdə mövcud olub və bu inam ətrafında çoxsaylı amulet, dua, ritual və qoruyucu simvol formalaşıb.
Bu gün bədnəzər muncuğu, xamsa və oxşar simvollar bəzən dini və folklor mənasını qoruyur, bəzən isə sadəcə dekorativ əşya kimi istifadə olunur. Lakin onların populyarlığı göstərir ki, insanın paxıllıq, qorxu və görünməyən təhlükələrdən qorunmaq istəyi minilliklər keçsə də, mədəni yaddaşda yaşamaqda davam edir.
