XIII əsrin sərt və güclü patriarxal qaydalarla idarə olunan Monqol imperiyası qadın azadlığı və ya gender bərabərliyi ilə seçilən bir məkan sayılmasa da, həmin dövrdə fərqlənən qadın fiqurlar da olub. Onlardan ən məşhurlarından biri Kaidunun qızı Xutulundur. Tarixi mənbələrdə o, cəsur döyüşçü, mahir güləşçi və atasının etibar etdiyi siyasi fiqur kimi təqdim edilir.
Xutulunun təxminən 1260-cı ildə doğulduğu bildirilir. Onun atası Kaidu Ögedey nəslinin aparıcı hökmdarlarından biri idi və XIII əsrin sonlarında Orta Asiyanın böyük hissəsində ciddi təsirə malik olmuşdu. Mənbələrə görə, Kaidu qərbi Monqolustandan Amudəryaya, həmçinin daha geniş Orta Asiya coğrafiyasına qədər uzanan ərazilərdə hakimiyyət uğrunda mühüm rol oynayıb.
Xutulun haqqında ən çox sitat gətirilən məlumatlar Marko Polo və Rəşidəddin Həmədaninin yazdıqlarında yer alır. Hər iki müəllif onu məşhur qadın döyüşçü kimi təsvir etsə də, tarixçilər bu mənbələrə ehtiyatla yanaşırlar. Səbəb odur ki, Xutulunun həyatı ilə bağlı məlumatların bir hissəsi birbaşa müşahidədən çox, eşidilən rəvayətlərə söykənə bilər. Buna görə onun bioqrafiyasındakı bəzi detalları qəti fakt kimi yox, salnamələrdə keçən məlumat kimi təqdim etmək daha düzgündür.
Tarixi rəvayətlərdə Xutulunun uşaqlıqdan atıcılıq, minik və güləş üzrə yetişdirildiyi bildirilir. O, xüsusilə güləş bacarığı ilə məşhurlaşıb və bir çox kişini məğlub etməsi barədə hekayələr əsrlər boyu yaşayıb. Bəzi mənbələrdə onun evlənmək istəyən namizədlərlə güləşdiyi, qalib gəldiyi halda isə onların atlarını götürdüyü qeyd olunur. Bununla belə, bu hissələrin nə qədərinin fakt, nə qədərinin sonradan yaranmış əfsanə olduğu dəqiq məlum deyil.
Mənbələr onun ailə həyatı barədə də yekdil deyil. Bəzi salnamələrdə Xutulunun Abtaqul adlı şəxslə evləndiyi bildirilir, digərlərində isə başqa adlar çəkilir. Rəşidəddinin yazılarında onun Farsdakı monqol hökmdarı Qazana rəğbət bəslədiyi qeyd olunur. Lakin bu məlumatlar arasında fərqlər olduğuna görə tarixçilər bu mövzuda qəti nəticə çıxarmırlar.
Xutulunun siyasi çəkisi də diqqət çəkir. Mənbələrə görə, Kaidu övladları arasında ona xüsusi rəğbət bəsləyir və tez-tez onun məsləhətlərinə qulaq asırdı. Hətta bəzi rəvayətlərdə Kaidunun ölümündən əvvəl onu varis kimi görmək istədiyi qeyd olunur. Ancaq kişi qohumların mövcudluğu və dövrün siyasi ənənələri səbəbindən bu mümkün olmayıb. Kaidunun 1301-ci ildə ölümündən sonra varislik uğrunda çəkişmələr baş verib, Xutulun isə bir müddət bu prosesdə mühüm rol oynayıb.
Tarixi qeydlərə əsasən, Xutulun təxminən 1306-cı ildə vəfat edib. Onun necə öldüyü barədə də müxtəlif versiyalar var. Bəzi mənbələr bunu siyasi mübarizə ilə, bəziləri isə hərbi qarşıdurmalarla əlaqələndirir. Bu qeyri-müəyyənlik onun həyatı ətrafında formalaşan mifoloji çaları daha da gücləndirib.
Sonrakı əsrlərdə Xutulun obrazı Qərb ədəbiyyatı və səhnə sənətində də yeni biçim aldı. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, onun obrazı fransız yazıçısı Fransua Petis de la Kruanın 1710-cu ildə qələmə aldığı “Turandot” hekayəsinə təsir göstərib. Daha sonra Karlo Qozzi, Fridrix Şiller və Cakomo Puççini bu obrazı öz əsərlərində yenidən işləyiblər. Bununla belə, bədii “Turandot” obrazı tarixi Xutulundan xeyli fərqlənir.
Bu gün Xutulun Monqolustanda güc, cəsarət və döyüş ruhunun simvollarından biri kimi xatırlanır. Onun adı həm tarixi salnamələrdə, həm də müasir populyar mədəniyyətdə yaşayır. Lakin Xutulun haqqında danışarkən onun həyatı ilə bağlı hissələrin bir qisminin mötəbər tarixi məlumatlara, digər qisminin isə əfsanələşmiş rəvayətlərə söykəndiyini nəzərə almaq vacibdir.
