Nizami Gəncəvinin Əxi qardaşlığının “Böyük Ustadı” və ya ən yüksək rəhbəri olması barədə iddia bəzi müasir tədqiqatlarda yer alsa da, bunu mübahisəsiz tarixi fakt kimi təsdiqləyən dövrə aid birbaşa sənəd mövcud deyil.
MSNews.az-ın apardığı araşdırma göstərir ki, məsələ ilə bağlı mənbələr üç fərqli yanaşma ortaya qoyur: Nizaminin Əxilik mühitindən təsirləndiyini deyənlər, onun təşkilata üzv olduğunu qəbul edənlər və şairin hətta “Şeyxül-məşayix” mərtəbəsinə yüksəldiyini irəli sürənlər.
2024-cü ildə “Prague Historical Studies” jurnalında dərc edilən araşdırmada Nizami Gəncəvinin Əxilik ideologiyasının yayılmasına töhfə verdiyi və “Şeyxül-şeyx”, yəni şeyxlərin şeyxi səviyyəsinə yüksəldiyi iddia olunur. Məqalədə bu nəticə Nizaminin sənətkarlara münasibəti, yaradıcılığındakı sosial ədalət motivləri və Şeyxzamanlı nəsli ilə əlaqələndirilir. Lakin təqdim edilən arqumentlər əsasən sonrakı dövrlərin mənbələrinə və müəllifin şərhinə söykənir; Nizamini həmin vəzifəyə təyin edən çağdaş fərman, yazılı təşkilat sənədi və ya etibarlı silsilə göstərilmir.
“Şeyxül-məşayix” Əxi birliklərinin sonrakı dövrlərdə formalaşan idarəetmə sistemində ən yüksək vəzifə hesab edilirdi. Sənətkar birliklərinə şeyx, xəlifə və ya nəqiblər rəhbərlik edir, ümumi strukturun yuxarı pilləsində isə “Şeyxül-məşayix” dayanırdı. Buna görə “Böyük Ustad” ifadəsi, ehtimal ki, bu titulun müasir dildə təqdimatıdır.
Əxilik və fütüvvət ənənələrinin Nizaminin yaşadığı XII əsrdə İranın şimal-qərbində və Cənubi Qafqaz ətrafında tanındığını göstərən məlumatlar var. Fransız tarixçi Klod Kaen ilk Əxilər haqqında məlumatların məhdud olduğunu, lakin Əxi Fərəc Zəncani kimi şəxslərin XI əsrdə bölgədə tanındığını yazır.
Dövlətşah Səmərqəndinin sonrakı dövrdə yazdığı təzkirədə Nizami Əxi Fərəc Zəncaninin şagirdi kimi təqdim edilir. Lakin Kaen bu əlaqənin xronoloji baxımdan mümkün olmadığını bildirir: Əxi Fərəc təxminən 1065–1066-cı ildə vəfat edib, Nizami isə təqribən 1141-ci ildə anadan olub. Tarixçi yalnız Nizaminin Əxi Fərəcin sonrakı davamçıları ilə əlaqədə ola biləcəyini ehtimal edir.
Nizami üzrə tanınmış tədqiqatçı Peter Çelkovski şairin adının sufi şeyxlərinin bioqrafiyalarında yer almadığını qeyd edir. Bununla belə, o, Nizaminin sənətkar və ustalar arasında fəaliyyət göstərən Əxi hərəkatına maraq göstərməsinin, onun üzvləri ilə yaxın olmasının və onlardan təsirlənməsinin mümkünlüyünü qəbul edir.
Nizaminin bioqrafiyasının əsas problemi onun şəxsi həyatına dair çağdaş məlumatların çox az olmasıdır. Oksford Universitetinin Bodli Kitabxanası da şairin həyatı barədə əsas mənbənin öz əsərləri olduğunu, lakin həmin mətnlərin bioqrafik məlumat baxımından məhdud qaldığını vurğulayır.
2025-ci ildə “Brill” nəşriyyatında dərc olunan bir araşdırmada Nizaminin Əxi qardaşlığına üzvlüyündən bəhs edilir. Bu, onun Əxiliklə əlaqəsi ehtimalının müasir akademik ədəbiyyatda da davam etdiyini göstərir. Lakin həmin araşdırma da Nizaminin qardaşlığın ali rəhbəri və ya “Böyük Ustadı” olduğunu sübut edən ayrıca tarixi sənəd təqdim etmir.
Mövcud məlumatlara əsasən, Nizami Gəncəvinin Əxi mühiti ilə əlaqədə olması, onun ideyalarından təsirlənməsi və hətta qardaşlığa üzv olması mümkün hesab edilə bilər. Lakin onun Əxi qardaşlığının “Böyük Ustadı” və ya “Şeyxül-məşayixi” olması etibarlı, çağdaş və birbaşa sənədlərlə təsdiqlənmir.
