Elm dünyasında təkcə Nobel mükafatı deyil, onun daha qeyri-adi və yumoristik “qohumu” da var; “İq Nobel” mükafatı 1991-ci ildə ABŞ-da Mark Abrahams tərəfindən təsis edilib və “Annals of Improbable Research” jurnalı tərəfindən təqdim olunur. Mükafatın əsas prinsipi sadədir: əvvəl insanları güldürən, sonra isə düşündürən araşdırmaları diqqətə çatdırmaq.
Adı ingiliscə “ignoble” — “nəcib olmayan”, “ciddi sayılmayan” sözü ilə Nobel adının söz oyunundan yaranan bu mükafat rusdilli mühitdə çox vaxt “Şnobel” kimi tanınır. “İq Nobel” ciddi elmi işləri lağa qoymaq üçün deyil, əksinə, qeyri-adi sualların da elmi maraq doğura biləcəyini göstərmək üçün təqdim edilir. Mükafatın rəsmi siyahısında qaliblər “əvvəl güldürən, sonra düşündürən” nailiyyətlərə görə seçilir.
Mərasim illərlə Harvard Universitetinin Sanders Teatrında keçirilib, real Nobel laureatları isə qaliblərə mükafatları yumoristik formada təqdim ediblər. 2020–2023-cü illərdə pandemiya səbəbindən tədbir onlayn formatda təşkil olunub, 2024-cü ildə isə yenidən canlı auditoriya qarşısına qayıdıb. 2026-cı il mərasiminin isə Sürixdə keçirilməsi planlaşdırılır.
“İq Nobel” mərasimləri öz qəribə ənənələri ilə də məşhurdur. Laureatların çıxışları adətən 60 saniyə ilə məhdudlaşdırılır; vaxtı aşanların sözünü isə “Miss Sweetie Poo” adlı uşaq obrazı “xahiş edirəm dayanın, darıxmışam” məzmunlu müdaxilələrlə kəsir. 2015-ci il mərasiminin proqramında da qaliblərin çıxışı üçün maksimum 60 saniyə ayrıldığı və bu qaydanın “Miss Sweetie Poo” tərəfindən “icra edildiyi” qeyd olunub.
Mükafatın ən məşhur nümunələri arasında 2006-cı ilin qalibləri xüsusi yer tutur. Həmin il İvan Şvabb və Filip R.A. Mey ağacdələnlərin baş ağrısı keçirməməsini izah etdiklərinə görə ornitologiya üzrə, Nik Svenson və Pirs Barns qrup fotosunda heç kimin gözünün bağlı düşməməsi üçün neçə şəkil çəkilməli olduğunu hesabladıqlarına görə riyaziyyat üzrə mükafata layiq görülüblər. Həmin mərasimdə D. Linn Halpern, Randolf Bleyk və Ceyms Hillenbrand yazı taxtasına sürtülən dırnaq səsinin niyə bu qədər xoşagəlməz olduğunu araşdırdıqlarına görə akustika üzrə qalib olublar.
“İq Nobel” mükafatı illər ərzində “qeyri-ciddi” görünən sualların bəzən real elmi maraq doğurduğunu göstərən maraqlı platformaya çevrilib. Bu mükafat elmin yalnız laboratoriya ciddiyyəti ilə deyil, həm də maraq, yumor və təəccüb hissi ilə inkişaf etdiyini xatırladır.
