Təxminən 4 min il əvvəl Anadoluda fəaliyyət göstərən assuriyalı tacirlərin vergidən yayınmaq, malları gizli şəkildə şəhərlərə keçirmək və yüksək faizlə borc vermək kimi üsullardan istifadə etdiyini dövrümüzə gəlib çatan mixi yazılı lövhələr göstərir.
MSNews.az xəbər verir ki, iqtisadçı və tarix araşdırmaçısı Mahfi Eğilmez hələ 2013-cü ildə “Kendime Yazılar” bloqunda bu mövzuya toxunub. Daha sonra “Arkeofili” həmin məlumatları Assur Ticarət Koloniyaları dövrünə aid sənədlər əsasında geniş şəkildə təqdim edib.
Eramızdan əvvəl II minilliyin əvvəllərində Assurdan Anadoluya gələn tacirlər geniş ticarət şəbəkəsi yaratmışdılar. Böyük ticarət mərkəzləri Akkad dilində liman və ya ticarət məhəlləsi mənasını verən “karum”, daha kiçik ticarət məntəqələri isə “wabartum” adlandırılırdı. Ən mühüm mərkəz indiki Kayseri yaxınlığındakı Kültepedə yerləşən qədim Kaniş — Neşa karumu idi.
Tacirlər əsasən qalay və toxuculuq məhsullarını Anadoluya gətirir, malları eşşək karvanları ilə daşıyırdılar. Assurla Kaniş arasındakı yol təxminən 1000 kilometr idi. Mahfi Eğilmezin istinad etdiyi hesablamaya görə, karvanın gediş-gəlişi təxminən üç ay çəkirdi; malların satışı və yeni ticarət əməliyyatları isə bu müddəti daha da uzadırdı.
Vergidən yayınmaq üçün şəhəri dolanırdılar
Mənbələrə görə, tacirlər keçdikləri şəhərlərdə “qaqqadatu” adlanan baş vergisi və yerli hökmdara “nishatum” adlı gömrük rüsumu ödəyirdilər. “Nishatum” toxuculuq məhsullarında təxminən 5%, qalayda isə 3% səviyyəsində göstərilir. Hökmdarın gətirilən malları bazara çıxmazdan əvvəl görmək və güzəştli qiymətlə almaq hüququ da vardı.
Vergidən yayınmağın üsullarından biri şəhərin daxilinə girmədən kənar yollardan keçmək idi. Bu halda vergi ödənilmirdi, lakin karvan şəhər divarlarından kənarda quldur hücumlarına qarşı daha müdafiəsiz qalırdı. Digər üsul isə şəhər nəzarətçiləri ilə razılaşıb malları gizli şəkildə içəri keçirmək idi. Rüşvətin məbləği ödəniləcək gömrük rüsumundan aşağı olduqda bu, tacir üçün iqtisadi baxımdan sərfəli görünürdü. Tutulduqda isə malların müsadirəsi və həbs təhlükəsi yaranırdı.
Bunu göstərən ən maraqlı sənədlərdən biri tacir Puzur-Assurun məktubudur. Məktubda qaçaq mal göndərilən Puşukenin saray məmurları tərəfindən tutulduğu və malların müsadirə edildiyi bildirilir.
Başqa bir lövhədə Puşukenin həyat yoldaşı Lamassinin nəzarətçilərin ondan gümüş tələb etdiyini yazdığı göstərilir. Burada tez-tez yayılan bir səhv də var: söhbət 1000 mina deyil, 1 mina gümüşdən gedir. Lövhənin Cenevrə İncəsənət və Tarix Muzeyində saxlanıldığı bildirilir.
Yüksək faizli kreditlər də mövcud idi
Kültepe sənədləri assuriyalı tacirlər arasında inkişaf etmiş kredit münasibətlərinin olduğunu da göstərir. Türk Tarix Qurumunun “Belleten” jurnalında dərc olunan akademik araşdırmaya görə, assuriyalı tacirlərin öz aralarındakı kreditlərdə illik faiz 30%-dən yuxarı olmamalı idi, yerli əhaliyə verilən borclarda isə faiz daha yüksək ola bilirdi.
Mahfi Eğilmez və “Arkeofili” Kültepe sənədlərinə əsaslanaraq yerli əhaliyə tətbiq edilən faizlərin bəzi hallarda illik 30%-dən 180%-dək yüksəldiyini qeyd edir. Borclarını ödəyə bilməyən insanların ağır vəziyyətə düşdüyü, bəzi hallarda ailə üzvlərinin borca görə asılı vəziyyətə salındığı və yerli hökmdarların zaman-zaman borcların silinməsinə dair qərarlar verdiyi bildirilir. Bununla belə, 180%-lik yuxarı hədd populyar mənbələrdə göstərildiyindən, onu bütün Assur kreditlərinə tətbiq olunan standart faiz kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
Kültepedən tapılan minlərlə məktub, müqavilə və borc sənədi bununla da qədim ticarətin yalnız malların dəyişdirilməsindən ibarət olmadığını göstərir: vergi, kredit, faiz, qaçaqmalçılıq və hüquqi mübahisələr artıq dörd min il əvvəl mürəkkəb iqtisadi münasibətlərin bir hissəsi idi.
