XX əsrin ən böyük ideoloji layihələrindən biri olan Sovet sistemi təkcə siyasi hakimiyyət modeli deyildi. O, eyni zamanda insanın gündəlik həyatını, zövqünü, davranışını, məişətini və düşüncə formasını yenidən qurmağa çalışan genişmiqyaslı sosial mühəndislik layihəsi idi. Bu baxımdan kommunizm yalnız iqtisadi və siyasi nəzəriyyə kimi deyil, həm də insanın yaşam mühitinə hopdurulmuş estetik və psixoloji sistem kimi təhlil oluna bilər.
Sovet ideologiyasının əsas məqsədlərindən biri fərdi ehtiraslardan, şəxsi varlanma arzusundan, lüksə meyildən uzaq, kollektiv düşüncəyə bağlı yeni insan tipinin formalaşdırılması idi. Bu insan modeli sonradan müxtəlif tədqiqatlarda və publisistik mətnlərdə “homo sovieticus” — sovet insanı kimi təsvir edilmişdir. Burada söhbət sadəcə SSRİ vətəndaşından deyil, müəyyən davranış normalarına, düşüncə vərdişlərinə və estetik qavrayışa malik ideoloji insan tipindən gedir.
Sovet məkanında istehsal olunan məhsullara, şəhərsalma prinsiplərinə, yaşayış binalarına, ictimai nəqliyyata və gündəlik məişət əşyalarına baxdıqda diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri sadəlik, standartlıq və bəzən də bəsitlikdir. Metro qatarlarının solğun rəngləri, funksionallığı önə çıxaran dizaynı, yaşayış binalarının bir-birinə bənzəyən planlaşdırılması, “Jiquli” kimi avtomobillərin təmtəraqdan uzaq görünüşü və məişət əşyalarının sadə həndəsi formaları təsadüfi estetik seçim kimi görünmür. Bunlar daha geniş ideoloji mühitin maddi ifadəsi kimi oxuna bilər.
Sovet yaşayış binaları — xüsusilə beşmərtəbəli və doqquzmərtəbəli tipik binalar — bu baxımdan mühüm nümunədir. Bu binalarda fərdilikdən çox standartlıq, rahatlıqdan çox minimum ehtiyacların ödənilməsi, estetik müxtəliflikdən çox funksionallıq ön plana çıxırdı. Blokların quruluşu, mənzillərin planı, liftlərin sadə mexanizmi, pilləkənlərin və dəhlizlərin soyuq görünüşü insanın gündəlik həyatında eyni ritmi, eyni məhdudluğu və eyni sosial atmosferi təkrar edirdi.
Bu sadəlik yalnız memarlıqla məhdudlaşmırdı. Sovet məişətində geyim, mebel, nəqliyyat, dövlət idarələrinin daxili görünüşü və hətta ictimai məkanların rəng seçimi də eyni ümumi estetik xəttə tabe idi. Solğun sarı, açıq göy, boz və bənzər rəng tonları sovet məkanının yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu rənglər bir tərəfdən praktik və ucuz istehsalın nəticəsi kimi izah oluna bilər, digər tərəfdən isə insanın psixoloji mühitini formalaşdıran vizual kodlar kimi qiymətləndirilə bilər.
Əsas sual budur: bu sadəlik yalnız iqtisadi məcburiyyətin nəticəsi idi, yoxsa ideoloji funksiyası da var idi?
Cavab birmənalı deyil. Sovet sistemində resurs çatışmazlığı, planlı iqtisadiyyatın məhdudiyyətləri və kütləvi istehsal ehtiyacı standartlaşmanı labüd edirdi. Lakin bu standartlaşma zamanla ideoloji məna da qazandı. Sadə həyat tərzi, fərdi lüksdən uzaqlaşma, şəxsi ehtirasların cilovlanması və kollektiv qaydalara uyğunlaşma sovet insanının “ideal” xüsusiyyətləri kimi təqdim olunurdu.
Bu baxımdan “homo sovieticus” sadəcə siyasi təbliğat vasitəsilə deyil, həm də gündəlik əşyalar vasitəsilə formalaşdırılırdı. İnsan hər gün eyni tipli binada yaşayır, eyni rəngli nəqliyyata minir, oxşar dizaynlı əşyalardan istifadə edir və nəticədə eyni estetik atmosferin içində düşünməyə başlayırdı. Beləliklə, ideologiya yalnız qəzetlərdə, plakatlarda və rəsmi çıxışlarda deyil, həm də stulda, lift düyməsində, mənzil planında, qatar salonunda və şəhər küçəsində özünü göstərirdi.
Burada maraqlı paradoks da ortaya çıxır. Kommunizm nəzəri olaraq materialist dünyagörüşə əsaslanırdı. Yəni maddi varlıq, iqtisadi münasibətlər və istehsal formaları cəmiyyətin əsasını təşkil edirdi. Lakin sovet insanı üçün təbliğ edilən ideal obraz bir çox hallarda asketik, yəni ehtişamdan uzaq, sadə və maddi arzularını məhdudlaşdıran insan obrazına bənzəyirdi. Maddi əsasları önə çəkən sistem, eyni zamanda fərdin maddi ehtişama can atmasını mənəvi baxımdan arzuolunmaz davranış kimi təqdim edirdi.
Bu yanaşmanın psixoloji tərəfi də diqqətəlayiqdir. Əgər sistem insanın daxilində sadəlik, itaətkarlıq və kollektiv uyğunlaşma yaratmaq istəyirdisə, onun xarici mühiti də bu daxili formaya uyğun qurulmalı idi. Çünki insanın yaşadığı məkan onun düşüncə və davranışına təsir edir. Ehtişamlı, fərqli və fərdiliyi təşviq edən mühitdə yaşayan insanla standart, monoton və kollektiv ritmə uyğunlaşdırılmış mühitdə yaşayan insanın sosial psixologiyası eyni ola bilməz.
Bu səbəbdən sovet dizaynını yalnız “zövqsüzlük” və ya “texniki gerilik” kimi izah etmək natamam yanaşma olardı. Burada həm iqtisadi məcburiyyət, həm sənaye məntiqi, həm də ideoloji məqsəd birlikdə işləyirdi. Sovet məkanı insanı sadəliyə alışdırır, fərqliliyi arxa plana keçirir, lüksü şübhəli davranış kimi kodlaşdırır və kollektiv həyat normasını gündəlik təcrübəyə çevirirdi.
Nəticədə “homo sovieticus” anlayışı yalnız siyasi itaətkarlıqla izah olunmur. Bu obraz həm də müəyyən estetikaya, müəyyən məişət formasına və müəyyən sosial reflekslərə bağlıdır. O, azla kifayətlənməli, sistemin verdiyi çərçivəni normal qəbul etməli, fərdi iddiadan çox kollektiv uyğunlaşmanı üstün tutmalı idi.
Beləliklə, sovet sadəliyi yalnız memarlıq və dizayn məsələsi deyildi. O, insanın altşüuruna işləyən, gündəlik həyat vasitəsilə təkrar olunan və ideoloji insan modelini formalaşdırmağa xidmət edən struktur mexanizm idi. Kommunizmin maddi dünyada yaratdığı bu sadə və monoton mühit, əslində, onun insan üzərində qurmaq istədiyi psixoloji və sosial nizamın görünən forması idi.
Bu mənada sovet binaları, qatarları, avtomobilləri və məişət əşyaları keçmişin sadəcə texniki məhsulları deyil. Onlar bir dövrün ideoloji yaddaşı, insanı yenidən yaratmaq istəyən sistemin maddiləşmiş izləri kimi oxuna bilər.
