Britaniya arxivlərində saxlanılan XX əsrin əvvəllərinə aid bir sıra xəritələrdə Qarabağ və Zəngəzurun Azərbaycanla əlaqəli ərazi kimi göstərilməsi yenidən diqqət çəkib. İrlandiyalı tarixçi və siyasi analitik Patrik Uolş bu xəritələrin həmin dövrdə Britaniya və müttəfiqlərin Cənubi Qafqaz sərhədləri barədə təsəvvürünü əks etdirdiyini bildirir.
MSNews.az xəbər verir ki, Uolş 2021-ci ildə şəxsi tarix bloqunda dərc etdiyi araşdırmada Britaniya arxivlərindən əldə edilmiş dörd xəritəni təhlil edib. Onların 3 aprel 1907, təxminən 1919–1920, 17 iyul 1922 və 25 may 1923-cü illərə aid olduğu bildirilir.
1907-ci il xəritəsi hələ Cənubi Qafqazın Rusiya imperiyasının tərkibində olduğu dövrdə hazırlanıb. Buna görə həmin xəritə müstəqil Azərbaycan və Ermənistanın dövlət sərhədlərini deyil, Bakı, Yelizavetpol, İrəvan, Zaqatala və digər çar inzibati vahidlərini göstərir. Uolşın sözlərinə görə, sonrakı xəritələrin kartoqrafik bazası da məhz bu sənəd olub.
Tarixçinin əsas diqqət çəkdiyi sənəd tarixsiz, lakin 1919 və ya 1920-ci ilə aid etdiyi ikinci xəritədir. Burada Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan ayrıca dövlətlər kimi göstərilir. Uolş xəritədə Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvanın Azərbaycan sərhədləri daxilində təsvir edildiyini bildirir. O, bunu həmin dövrdə Britaniyanın Azərbaycan ərazisinə dair yanaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirir.
Lakin arxiv materiallarına daha geniş kontekstdə baxdıqda mühüm bir detal ortaya çıxır. Britaniya Kitabxanasının Hindistan İdarəsi fondlarında saxlanılan 1919-cu il “Caucasus Boundaries” xəritəsinin rəsmi təsvirində sənədin Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan arasındakı mübahisəli əraziləri də göstərdiyi açıq şəkildə qeyd olunur. Yəni belə xəritələri yekun və beynəlxalq hüquqi sərhəd qərarı kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
1919-cu ildə Britaniya komandanlığı Azərbaycan hökumətinin Xosrov bəy Sultanovu Qarabağ və Zəngəzurun müvəqqəti general-qubernatoru təyin etməsini dəstəkləmişdi. Lakin bu qərar müvəqqəti xarakter daşıyırdı və yekun sərhədlərin Paris Sülh Konfransında müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulurdu. Həmin illərdə Zəngəzur üzərində Azərbaycan və Ermənistan arasında həm siyasi, həm də hərbi mübarizə davam edirdi.
Azərbaycan 1920-ci ilin yanvarında Paris Sülh Konfransının Ali Şurası tərəfindən de-fakto tanınsa da, bu tanınma respublikanın bütün iddia etdiyi sərhədlərinin ayrıca və qəti şəkildə təsdiqlənməsi demək deyildi. Cənubi Qafqazda ərazi mübahisələrinin əhəmiyyətli hissəsi Azərbaycan və Ermənistanın sovetləşdirilməsinədək həll olunmamış qalmışdı.
Uolşın araşdırmasına görə, 1922-ci il Britaniya xəritəsində sərhədlərin müttəfiqlərin qərargahında mövcud olan məlumatlarla yoxlanıldığı qeyd edilir. 1923-cü ildə Britaniya Hərb Nazirliyinin Baş Qərargahının Coğrafi Bölməsi tərəfindən hazırlanan xəritədə isə Moskva və Qars müqavilələri kimi sənədlərdən istifadə olunub. Eyni zamanda xəritənin özündə bəzi digər sərhədlər barədə məlumatların dəqiqliyinin hələ şübhə altında olduğu qeyd edilib.
Bu səbəbdən Uolşın “Britaniya və müttəfiqlər Qarabağ və Zəngəzuru Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi hesab edirdilər” nəticəsi tarixçinin xəritələrə verdiyi interpretasiyadır. Xəritələr həmin dövrdə Britaniya strukturlarının istifadə etdiyi coğrafi-siyasi təsəvvürlər barədə mühüm mənbədir, lakin özlüyündə beynəlxalq hüquqi mülkiyyət sənədi və ya yekun sərhəd müqaviləsi deyil.
Bununla yanaşı, sənədlər 1918–1920-ci illərdə Britaniya administrasiyasının Qarabağ və Zəngəzurda Azərbaycan hakimiyyətini ən azı müəyyən mərhələdə müvəqqəti əsasda tanıdığını, eyni zamanda ərazi məsələsinin yekun həllini gələcək beynəlxalq qərara saxladığını göstərir.
