ABŞ kəşfiyyat icmasının məxfi qiymətləndirməsinə görə, Səudiyyə Ərəbistanı gələcəkdə nüvə silahı proqramının yaradılması variantını istisna etməyib. Qiymətləndirmə ABŞ ilə krallıq arasında iyulda imzalanmış mülki nüvə əməkdaşlığı sazişinin Konqresdə ciddi mübahisələrə səbəb olduğu bir vaxtda qanunvericilərə təqdim edilib.
MSNews.az xəbər verir ki, məlumatı ABŞ rəsmilərinə istinadən “The Washington Post” yayıb. Söhbət Səudiyyə Ərəbistanının nüvə silahı yaratmaq qərarı verdiyinə dair kəşfiyyat qənaətindən getmir. Qiymətləndirmədə Riyadın belə bir variantı gələcək üçün istisna etmədiyi bildirilir. MKİ məsələ ilə bağlı şərh verməyib.
ABŞ Dövlət Departamenti isə sazişin nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması üçün mümkün olan güclü təminatları ehtiva etdiyini müdafiə edir və Vaşinqtonun Səudiyyə Ərəbistanının nüvə silahı proqramını dəstəkləməyəcəyini bildirir. Riyad öz növbəsində nüvə proqramının dinc xarakter daşıyacağını və məsuliyyətli şəkildə inkişaf etdiriləcəyini bəyan edib.
5%-dən 20%-ə qədər zənginləşdirmə imkanı
İyulun 22-də imzalanan mülki nüvə əməkdaşlığı sazişi Səudiyyə Ərəbistanında ABŞ texnologiyaları ilə nüvə energetikası layihələrinin həyata keçirilməsinə hüquqi zəmin yaradır. Prezident Donald Tramp saziş üzrə prezident qərarını iyulun 16-da imzalayıb.
Saziş dərhal 20%-lik zənginləşdirməyə icazə vermir. Əvvəlcə ikiillik birgə araşdırmanın aparılması nəzərdə tutulur. Sonrakı mərhələdə ABŞ texnologiyası ilə zənginləşdirməyə razılıq verilərsə, ilkin hədd 5%-dən aşağı olacaq. Əlavə araşdırma və hər iki tərəfin yazılı razılığı ilə bu hədd 20%-dən aşağı səviyyəyə qaldırıla bilər.
Bu müddəa Konqresdə xüsusilə mübahisəlidir. Qanunvericilər 2015-ci il İran nüvə sazişinin Tehranın zənginləşdirməsini 15 il müddətinə 3,67% səviyyəsində məhdudlaşdırması ilə müqayisə aparırlar. 20%-lik uran silah dərəcəli hesab edilmir — silah dərəcəsi adətən təxminən 90% U-235 ilə əlaqələndirilir — lakin nüvə silahı üçün tələb olunan daha yüksək zənginləşdirmə səviyyəsinə çatma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə qısaldır.
Digər mübahisəli məsələ Səudiyyə Ərəbistanının hazırkı saziş çərçivəsində Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin daha geniş yoxlama imkanları verən Əlavə Protokoluna qoşulmasının tələb edilməməsidir. Silahlara nəzarət üzrə bir sıra ekspertlər bunu yayılma risklərini artıran amil hesab edirlər.
Məhəmməd bin Salmanın əvvəlki bəyanatları yenidən gündəmdədir
Konqresdəki narahatlığın səbəblərindən biri vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın əvvəlki açıqlamalarıdır. O, 2023-cü ildə İranın nüvə silahına sahib olacağı təqdirdə Səudiyyə Ərəbistanının da buna cavab olaraq nüvə silahı əldə etməli olacağını bildirmişdi.
ABŞ kəşfiyyatının yeni qiymətləndirməsi məhz bu fonda diqqət çəkir. Bununla belə, açıq mənbələrdə Səudiyyə Ərəbistanının hazırda nüvə silahı hazırladığına dair təsdiqlənmiş məlumat təqdim edilmir.
Konqresdə müqavimət artır
Saziş hazırda Konqresin 90 günlük baxış prosedurundadır. Sentyabrın 16-da demokrat senatorlar Ed Marki və Ceff Merkli başda olmaqla 18 senator administrasiyadan sazişlə birlikdə hazırlanmış iki məxfi əlavə məktubun açıqlanmasını tələb edib. Məktubu imzalayanlar arasında respublikaçılar Rend Pol və Con Kennedi də var.
Konqresdə başqa bir mübahisə mümkün maliyyə maraqları ilə bağlıdır. Demokrat senatorlar Cared Kuşnerin investisiya fondunun Səudiyyə Ərəbistanının suveren sərvət fondundan 2 milyard dollar investisiya aldığını xatırladıblar. Onlar həmçinin nüvə sazişindən böyük kommersiya imkanları əldə edə biləcək “Westinghouse”un əsas sahibinin ABŞ ticarət naziri Hovard Lütnikin oğullarının idarə etdiyi “Newmark” daşınmaz əmlak şirkəti ilə əlaqələrinə diqqət çəkiblər.
Bunlar hazırda qanunvericilərin qaldırdığı mümkün maraqlar toqquşması suallarıdır; açıq mənbələr bu kommersiya əlaqələrinin sazişin şərtlərini müəyyən etdiyini sübut etmir. “Westinghouse”, Kuşner, Lütnik və “Newmark” “The Washington Post”-un şərh sorğularına cavab verməyiblər.
Nümayəndələr Palatasının bəzi demokrat üzvləri sazişin qüvvəyə minməsinin qarşısını almaq üçün qətnamə təşəbbüsü irəli sürürlər. Lakin belə qərarın prezident vetosu ilə üzləşəcəyi halda onu aşmaq üçün Konqresdə üçdəiki səs tələb olunur.
