“Merkator proyeksiyası” haqqında heç eşitmisinizmi? Bu gün məktəblərdə, rəsmi qurumlarda və gündəlik həyatda qarşılaşdığımız dünya xəritələrinin böyük əksəriyyəti məhz Merkator proyeksiyasına əsasən hazırlanır. O, uzun illərdir “ən doğru xəritə” kimi təqdim olunsa da, əslində dünyanın real ölçülərini təhrif edən ən məşhur xəritə üsullarından biridir. Bu proyeksiya yalnız ekvator xətti yaxınlığında nisbətən düzgün görüntü yaradır, lakin şimal və cənub qütblərinə yaxınlaşdıqca ölkələrin və qitələrin ölçülərini gerçəkliyə uyğun olmayan şəkildə böyüdür.
XVI əsrdə ortaya çıxan bu xəritə növü ilk baxışda dövrün texniki imkanlarının məhdudluğundan doğan məsum bir səhv kimi görünə bilər. Ancaq sonradan daha dəqiq və gerçək ölçülərə əsaslanan xəritə proyeksiyaları hazırlanmasına baxmayaraq, Merkator xəritələrindən imtina edilməməsi suallar doğurur. Niyə daha doğru alternativlər olduğu halda, təhrif yaradan bu sistemdən istifadə davam etdirilir? Cavab nə qədər konspirativ səslənsə də, bu sual üzərində düşünməyə dəyər.
Əsl adı Gerard de Kremer olan Gerardus Mercator XVI əsrin ən məşhur riyaziyyatçı və kartoqraflarından biri idi. O, 5 mart 1512-ci ildə Flandriyanın Rupelmonde şəhərində anadan olmuş, 2 dekabr 1594-cü ildə Müqəddəs Roma imperiyasının Duysburq şəhərində vəfat etmişdir. Merkator bu proyeksiyanı əsasən dənizçilər üçün, xüsusilə şimal dənizlərində naviqasiyanı asanlaşdırmaq məqsədilə hazırlamışdı. Başlanğıcda mövzunun konspirasiya ilə heç bir əlaqəsi yox idi. Əsas mübahisə doğuran məsələ, bu qədər açıq təhriflərə baxmayaraq, həmin proyeksiyanın sonrakı dövrlərdə də “standart dünya xəritəsi” kimi qorunub saxlanılmasıdır.
Bu yanlışlıqlar zamanla səyyahların da diqqətini çəkməyə başlayır. Məsələn, Qrenlandiyaya doğru yola çıxanlar xəritədə gördükləri məsafənin realda daha qısa olduğunu müşahidə edirdilər. Eyni problem Afrika istiqamətində səyahət edənlər üçün də ortaya çıxırdı. Xəritədə görünən ölçü ilə gerçək coğrafi məsafə arasında ciddi fərqlər vardı.
Bu çatışmazlıqlar müxtəlif elmi müzakirələrdə dəfələrlə gündəmə gətirildi. Xəritələrə paralellər və meridianlar əlavə olundu, yüksək enliklərdə aralıqlar genişləndirildi, lakin əsas problem yenə də qalmaqda davam etdi: xəritə dünyanı olduğundan fərqli göstərirdi.
XIX əsrdə şotland astronomu Ceyms Qall bu məsələ üzərində ciddi araşdırmalar apardı. Onun işlərindən sonra xəritəçilər Merkator proyeksiyası ilə bağlı bir həqiqəti qeyd etməyə məcbur qaldılar: Cənubi Amerika, əslində, Qrenlandiyadan təxminən beş dəfə böyükdür. Bu qeyd xəritələrin altına yazılsa da, çox az adam onun üzərində düşünürdü.
Aradan təxminən yüz il keçdikdən sonra, 1974-cü ildə alman tədqiqatçı Arno Peters məsələni yenidən gündəmə gətirdi. Əvvəllər film istehsalı ilə məşğul olan Peters, Avropa mərkəzli dünya baxışı üzərində araşdırma apararkən qədim və müasir xəritələr arasındakı dərin fərqləri görür. O, bütün bu xəritələrin eyni anda yanlış ola bilməyəcəyini düşünərək, Ceyms Qallın işləri əsasında daha ədalətli proyeksiya modelini inkişaf etdirməyə girişir. Nəticədə Qall-Peters proyeksiyası ortaya çıxır.
Qall-Peters proyeksiyası bir çox elm dairələrində sahə baxımından daha doğru xəritə kimi qəbul edilir. Bu proyeksiya əsasında milyonlarla nüsxə çap olunsa da, o, Merkator xəritələri kimi məktəblərdə, mediada və rəsmi strukturlarda geniş yayılmadı. Arno Peters 1989-cu ildə “Peters Dünya Atlası”nı nəşr etdirdi, lakin bu da geniş istifadə olunan standart xəritə sistemini dəyişə bilmədi.
Merkator xəritələrinin əsas problemi kürə formasında olan Yer səthini düzbucaqlı müstəviyə köçürərkən şimal və cənub hissələrdə yaranan təhriflərdir. Bu təhriflər nəticəsində Afrika kimi nəhəng qitələr olduğundan daha kiçik, Qrenlandiya və Avropa kimi yüksək enliklərdə yerləşən ərazilər isə olduğundan daha böyük görünür.
Burada əsas sual ortaya çıxır: əgər bu xəritə proyeksiyası həqiqətən təhrif yaradırsa, bu, kimlərin işinə yarayır?
Merkator proyeksiyasında Kanada ABŞ-ın şimalında son dərəcə böyük görünür. Halbuki gerçəklikdə onun ərazisinin böyük hissəsi sərt iqlimli, şimal zonalarına yayılmışdır. ABŞ da bu xəritədə Cənubi Amerika ilə demək olar ki, eyni ölçüdə, hətta bəzən daha böyük təsir bağışlayır. Lakin reallıqda Cənubi Amerika daha böyük qitədir.
İngiltərə Merkator xəritəsində dünyanın mərkəzi güclərindən biri kimi vizual üstünlük qazanır, halbuki gerçək coğrafi ölçü baxımından Şimal dənizində yerləşən kiçik ada dövlətidir. Avropa ümumilikdə bu xəritələrdə mərkəzdə və olduğundan daha təsirli görünür. Halbuki dünya coğrafiyasına daha obyektiv baxıldıqda, Afrika və Orta Şərq məkan baxımından çox daha böyük və önəmli təsirə malikdir.
Rusiya da bu proyeksiyada nəhəng vizual üstünlük əldə edir. Əlbəttə, Rusiya reallıqda da dünyanın ən böyük ölkəsidir, lakin Merkator proyeksiyası onun böyüklüyünü daha da şişirdilmiş formada təqdim edir. Eyni vəziyyət Skandinaviya ölkələri və Qrenlandiya üçün də keçərlidir. Xəritədə demək olar ki, Afrika ilə müqayisə olunacaq qədər böyük görünən Qrenlandiya, əslində, Afrikadan qat-qat kiçikdir.
Beləliklə, bu proyeksiyanın ən çox üstünlük verdiyi bölgələr yüksək enliklərdə yerləşən Şimali Amerika və Avropadır. Ən çox vizual “itkiyə” məruz qalan bölgələr isə Afrika, Cənubi Amerika, Hindistan, Çin, Ərəbistan yarımadası, İran və digər ekvatora yaxın ərazilərdir.
Dünya xəritəsinə bu prizmadan baxanda qarşımıza maraqlı mənzərə çıxır: böyük Rusiya, böyük Şimali Amerika, kiçik amma mərkəzdə dayanan Avropa, sıxışdırılmış Afrika və Orta Şərq. Halbuki coğrafi gerçəklik tam olaraq belə deyil. Xəritə sadəcə məkan göstərən vasitə deyil; o, həm də dünyanı necə gördüyümüzü formalaşdıran bir baxış sistemidir.
Bəlkə də buna konspirasiya demək olar, bəlkə də yox. Amma bir həqiqət dəyişmir: dünya xəritələri sadəcə coğrafiyanı yox, eyni zamanda güc münasibətlərini, tarixi üstünlükləri və ideoloji baxışları da əks etdirə bilir. Merkator proyeksiyası ilə bağlı əsas mübahisə də məhz burada başlayır.
