Malta adı çox vaxt yalnız Aralıq dənizində yerləşən ada dövləti ilə assosiasiya olunsa da, eyni adla tanınan Malta ordeni tamamilə fərqli tarixi və hüquqi statusa malik qurumdur. Əsrlər boyu dini, hərbi və humanitar missiyası ilə seçilən bu orden bu gün ərazisi olmayan, lakin beynəlxalq hüquqda suveren subyekt kimi tanınan nadir təşkilatlardan biri hesab olunur.
Malta ordeni isə tam adı ilə Müqəddəs İohann Qüds, Rodos və Malta Suveren Hərbi Hospitalyer Ordeni adlanır. Ordenin rəsmi izahına görə, onu “ərazisi olmayan ölkə” adlandırmaq bəzən işlədilsə də, bu ifadə dəqiq deyil. Çünki orden klassik mənada dövlət yox, beynəlxalq hüququn suveren subyektidir; onun öz hökuməti, qanunları, pasportu, markaları və diplomatik münasibətləri var. Ordenin hazırkı mərkəzi Roma şəhərində yerləşən Magistral Saraydır.
Ordenin tarixi XI əsrə gedib çıxır. Rəsmi məlumata əsasən, “Hospitalyer cəngavərləri” kimi tanınan icma Qüdsdə zəvvarlara yardım göstərmək üçün hospital yaradıb, 1113-cü ildə isə Papa II Paskal tərəfindən dini orden kimi tanınıb. Sonrakı əsrlərdə orden Kipr, Rodos və Malta adalarında fəaliyyət göstərib. 1530-cu ildə Malta adasına yerləşən orden 1798-ci ildə fransız qüvvələrinin adanı tutmasından sonra Maltanı tərk edib. 1834-cü ildən etibarən ordenin daimi mərkəzi Romadadır.
Malta ordeninin siyasi sistemi dövlət idarəçiliyinə bənzəsə də, dini-hospitalyer xarakter daşıyır. Ordenin başında Böyük Magistr dayanır. O, həm suveren rəhbər, həm də dini rəhbər funksiyasını yerinə yetirir. Hazırda bu vəzifəni 2023-cü il mayın 3-də seçilən Con T. Danlap icra edir.
Ordenin əsas icraedici orqanı olan Suveren Şura Böyük Magistrə idarəçilikdə kömək edir və Böyük Magistr, dörd yüksək vəzifəli şəxs, həmçinin doqquz üzvdən ibarətdir. Şuranın hazırkı tərkibi 2023–2029-cu illəri əhatə edir.
Ordenin idarəetmə sistemində Böyük Kansler xarici işlər və daxili işlərə, Böyük Hospitalyer səhiyyə və beynəlxalq əməkdaşlığa, Ümumi Xəzinənin Qəbuledicisi isə maliyyə məsələlərinə cavabdehdir. Rəsmi məlumatda bildirilir ki, ordenin həyatı və fəaliyyəti Konstitusiya Xartiyası və Məcəllə ilə tənzimlənir. 2022-ci ildə Papa Fransisk yeni Konstitusiya Xartiyasını və Melitense Məcəlləsini qüvvəyə mindirərək ordenin idarəetməsində mühüm islahat mərhələsi başladıb.
Hazırda Malta ordeninin siyasəti ənənəvi dövlət siyasətindən daha çox humanitar diplomatiya üzərində qurulub. Orden rəsmi olaraq 115 dövlətlə diplomatik münasibətlərə malikdir, BMT-də müşahidəçi statusu daşıyır və bu diplomatik şəbəkəni tibbi, sosial və humanitar yardım missiyasını dəstəkləmək üçün istifadə edir. Rəsmi məlumatda ordenin beynəlxalq siyasi sahədə neytral, qərəzsiz və qeyri-siyasi mövqe tutduğu, bu səbəbdən bəzi hallarda vasitəçi rolunda çıxış edə bildiyi vurğulanır.
Ordenin bugünkü fəaliyyəti əsasən səhiyyə, sosial yardım, qaçqınlara dəstək, təbii fəlakətlər zamanı yardım, humanitar diplomatiya və xəstəxana xidmətləri ilə bağlıdır. Rəsmi məlumatlara görə, Malta ordeni 130 ölkədə tibbi, sosial və humanitar layihələr həyata keçirir. Bu baxımdan ordenin “suverenliyi” ərazi idarə etməkdən çox, beynəlxalq hüquqi status və humanitar missiyanın icrası üçün diplomatik imkanlar yaratmaq funksiyası daşıyır.
Malta ordeninin iqtisadiyyatı klassik dövlət iqtisadiyyatı kimi qiymətləndirilmir. Çünki ordenin öz ərazisi, istehsal bazarı, vergi sistemi, ümumi daxili məhsulu və adi mənada milli iqtisadiyyatı yoxdur. Onun maliyyə modeli əsasən üzvlərin töhfələri, fərdi və ictimai ianələr, xeyriyyə fondları, benefisiar dəstəkləri, həmçinin müxtəlif ölkələrdə səhiyyə və sosial xidmət sistemləri ilə bağlanan razılaşmalar üzərində qurulur. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə həyata keçirilən layihələr isə bəzən hökumətlər, Avropa Komissiyası, BMT agentlikləri və digər beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən ayrılan qrantlarla maliyyələşdirilir.
Bu səbəbdən Malta ordeni üçün “iqtisadiyyat” anlayışı daha çox humanitar fəaliyyətlərin maliyyələşdirilməsi, xəstəxanaların, tibbi mərkəzlərin, sosial yardım proqramlarının və fövqəladə yardım missiyalarının idarə olunması ilə bağlıdır. Orden 130 ölkədə tibbi, sosial və humanitar layihələr həyata keçirir; bu fəaliyyətlərə müharibə və təbii fəlakət qurbanlarına yardım, qaçqınlara dəstək, evsizlərə, əlillərə və yaşlılara sosial xidmətlər daxildir.
Ordenin “əhalisi” də adi dövlətlərdəki kimi vətəndaşlardan ibarət deyil. Ərazisi olmadığı üçün onun daimi yaşayan əhalisi yoxdur. Bunun əvəzinə ordenin strukturu üzvlər, könüllülər və əməkdaşlardan ibarətdir. Rəsmi məlumata görə, Malta ordeninin 13500-dən çox cəngavər, xanım üzv və kapellanı var. Onların yanında 100 min daimi könüllü və əsasən tibbi personaldan ibarət 60 min əməkdaş fəaliyyət göstərir.
Beləliklə, Malta ordeni “əhalisi olan dövlət” deyil, geniş beynəlxalq humanitar şəbəkəyə malik suveren dini-humanitar qurumdur. Onun gücü ərazi və iqtisadi bazardan deyil, diplomatik statusundan, tarixi nüfuzundan, üzv və könüllü şəbəkəsindən, həmçinin tibbi-sosial yardım missiyalarını maliyyələşdirən beynəlxalq tərəfdaşlıqlardan qaynaqlanır.
