Sudanda 2023-cü ilin aprelində başlayan və artıq üç ildən çoxdur davam edən vətəndaş müharibəsi Darfurda qeydə alınan kütləvi qətllər fonunda yenidən beynəlxalq diqqət mərkəzinə düşüb. BMT Qaçqınlar Agentliyinin məlumatına görə, müharibə başlayandan bəri təxminən 14 milyon insan evini tərk etmək məcburiyyətində qalıb.
Ən ağır vəziyyət Darfurun Əl-Faşir şəhərində qeydə alınıb. Çevik Dəstək Qüvvələri 18 aylıq mühasirədən sonra 2025-ci ilin oktyabrında şəhəri ələ keçirib. BMT-nin araşdırmasına görə, hücumun ilk üç günündə 6 mindən çox insan öldürülüb. 2026-cı ilin fevralında BMT-nin müstəqil faktaraşdırıcı missiyası qeyri-ərəb Fur və Zaqava icmalarına qarşı kütləvi qətllər, zorlamalar, işgəncələr və etnik hədəfləmənin soyqırımının xarakterik əlamətlərini daşıdığını bildirib.
ABŞ hökuməti isə hələ 2025-ci ilin yanvarında ÇDQ və ona bağlı silahlı qrupların Sudanda soyqırımı törətdiyi qənaətinə gəlib. ABŞ Xəzinədarlığı ÇDQ komandiri Məhəmməd Həmdan Daqalonu – Hemedtini sanksiya siyahısına daxil edərək onun rəhbərlik etdiyi qüvvələri etnik motivli qətllər və cinsi zorakılıq da daxil olmaqla ağır cinayətlərdə ittiham edib.
Müharibənin əsas fiqurlarından olan Hemedtinin bioqrafiyasındakı bəzi detallar müxtəlif mənbələrdə fərqli göstərilir. Onun doğum ili adətən 1974 və ya 1975 kimi təqdim olunur və dəqiq doğum yeri barədə yekdil məlumat yoxdur. “Əl-Cəzirə” yazır ki, o, Darfurun ərəb Rizeyqat icmasının ailəsində böyüyüb, formal təhsilini erkən dayandırıb və gəncliyində dəvə ticarəti ilə məşğul olub. Silahlı fəaliyyətə keçməsi barədə geniş yayılan versiyaya görə, ailə üzvlərinin öldürüldüyü və karvanının qarət edildiyi hücum onun həyatında dönüş nöqtəsi olub.
Hemedtinin rəhbərlik etdiyi qüvvələrin kökləri 2000-ci illərin Darfur müharibəsində Xartum hakimiyyətinin üsyançılara qarşı istifadə etdiyi “Cəncəvid” silahlı dəstələrinə gedib çıxır. Burada ilkin məlumatdakı mühüm tarix dəqiqləşdirilməlidir: RSF 2011-ci ildə deyil, 2013-cü ildə ayrıca paramilitar struktur kimi yaradılıb. Qüvvə sonradan daha da rəsmiləşdirilib və Hemedti Sudanın ən güclü siyasi-hərbi fiqurlarından birinə çevrilib. 2019-cu ildə ÇDQ ordu ilə birlikdə Ömər əl-Bəşirin hakimiyyətdən devrilməsində iştirak edib.
Lakin ordu rəhbəri Əbdülfəttah əl-Burhanla Hemedti arasındakı ittifaq uzun sürməyib. ÇDQ-nin vahid orduya inteqrasiyasının müddəti və ölkənin mülki idarəçiliyə keçidi ilə bağlı fikir ayrılıqları 2023-cü ilin aprelində açıq müharibəyə çevrilib. O vaxtdan Sudan Silahlı Qüvvələri və ÇDQ həm hakimiyyət, həm ərazi, həm də iqtisadi resurslar uğrunda döyüşür.
Münaqişənin ən mübahisəli tərəflərindən biri Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ÇDQ-nə mümkün dəstəyidir. Sudan ordusu uzun müddətdir Əbu-Dabini ÇDQ-ni silahlandırmaqda ittiham edir. BƏƏ bunu rədd edir. Bununla belə, ABŞ Xəzinədarlığı BƏƏ-də yerləşən “Capital Tap Holding” şirkətinin ÇDQ-yə pul və silah verdiyini bildirib. “Amnesty International” isə 2025-ci ildə ÇDQ-nin istifadə etdiyi Çin istehsalı GB50A idarəolunan bombaları və AH-4 haubitsalarının demək olar ki, şübhəsiz BƏƏ vasitəsilə yenidən ixrac edildiyi qənaətinə gəlib.
Sudanın zəngin qızıl ehtiyatları da müharibənin iqtisadi fonunda mühüm rol oynayır. Sudan Mərkəzi Bankının məlumatlarına istinad edən “Reuters” bildirir ki, 2025-ci ilin ilk yarısında BƏƏ Sudanın rəsmi qızıl ixracının təxminən 90 faizini – 8,8 ton qızılı alıb. Bu satışların dəyəri təxminən 840 milyon dollar olub. Eyni zamanda Sudan qızılının bir hissəsinin qeyri-rəsmi və qaçaqmalçılıq kanalları ilə regiondan çıxarıldığına dair çoxsaylı araşdırmalar mövcuddur, lakin bunun dəqiq həcmi məlum deyil.
Qızıl ticarəti münaqişənin mürəkkəbliyini də göstərir: BƏƏ ÇDQ-ni dəstəkləməkdə ittiham olunsa da, eyni zamanda ordu nəzarətindəki Sudanın ən böyük rəsmi qızıl alıcısı olub. Buna görə Əbu-Dabinin Sudandakı siyasətini yalnız qızıl uğrunda mübarizə kimi təqdim etmək sadələşdirilmiş yanaşma olardı. Bununla belə, qızıl, silah axını, regional rəqabət və xarici siyasi maraqlar artıq Sudandakı daxili hakimiyyət mübarizəsindən ayrılmaz hala gəlib.
